Қазақстанның білім беру жүйесінде әзірге көпшілік назар аудара бермейтін, бірақ алдағы жылдары күрделі мәселеге айналуы ықтимал жағдай қалыптасып келеді. Университеттер жыл сайын мыңдаған педагог даярлағанымен, мектептердегі кадр тапшылығы мен жас мұғалімдердің мамандықтан кету ниеті білім саласының болашағына қатысты алаңдатарлық сауал туғызды, деп жазады Democrat.kz.
Қазақстанда педагогикалық мамандықты таңдаған жастардың бәрі бірдей мектепте жұмыс істеуге асықпайды. Ал мұғалім болып еңбек жолын бастағандардың бір бөлігі алғашқы жылдардың өзінде басқа мамандыққа ауысу мүмкіндігін қарастырады.
Мәселенің ауқымы әлеуметтік желідегі жазбалардан ғана емес, халықаралық зерттеулер мен Қазақстандағы ресми статистикадан да байқалып отыр.
Threads әлеуметтік желісінде осы мәселеге назар аударған автор соңғы уақытта мамандығынан кеткісі келетін мұғалімдердің жазбаларын жиі кездестіретінін айтқан.
«Соңғы уақытта Threads желісінде мұғалімдік жұмысты тастағысы келетін педагогтердің жазбаларын жиі көремін. Шынымен жағдай соншалықты нашар ма деген сұрақ туындады», – дейді жазба авторы.
Осы сауалға жауап іздеген ол ЮНЕСКО мен Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымының зерттеулеріне назар аударған.
Автор келтірген мәліметтерге сәйкес, 2026 жылғы қыркүйекте Қазақстанда 5 357 педагогикалық бос орын болған. Бұл сан жазбада Оқу-ағарту министрлігінің дерегі ретінде берілгенімен, оны тәуелсіз ресми жарияланымнан нақтылау мүмкін болмады.
Ал халықаралық TALIS-2024 зерттеуіндегі көрсеткіш расталған: Қазақстандағы 30 жасқа дейінгі мұғалімдердің 22 пайызы алдағы бес жылда педагогикалық қызметтен кетуді жоспарлап отырғанын білдірген.
Бұл әрбір бесінші жас мұғалімнің мамандықта қалу мәселесін ойластырып жүргенін білдіреді.
2026 жылғы 5 қазанда ЮНЕСКО Статистика институты әлемдегі мұғалім тапшылығы туралы жаңартылған мәлімет жариялады.
Зерттеуге сәйкес, 2030 жылға қарай әлемде мектепке дейінгі, бастауыш және орта білімнің баршаға қолжетімді болуын қамтамасыз ету үшін қосымша 50 миллион мұғалім қажет.
Бұл – қазіргі уақытта жұмыс істеп жүрген әрбір екі мұғалімге шамамен тағы бір педагог қажет деген сөз.
Білім саласындағы кадр тапшылығы дамушы мемлекеттерге ғана тән емес. Мұғалімдерді даярлау, жұмысқа тарту және мамандықта тұрақтандыру мәселесі экономикалық дамыған елдер үшін де өзекті.
2025–2026 оқу жылында білім беру ұйымдарына 10 мыңнан астам жас маман қабылданған.
Демек, Қазақстанда педагогикалық мамандыққа қызығушылық мүлдем жоғалды деуге негіз жоқ.
Бірақ мәселе тек қанша адамның мұғалім болып жұмысқа орналасқанында емес. Олардың қаншасы бес немесе он жылдан кейін де мектепте қалатыны әлдеқайда маңызды.
Диплом бар, бірақ мектепке барғысы келмейді
Қазақстанда педагогикалық мамандықтарды бітірген жастардың бәрі бірдей мектепке жұмысқа орналасуды мақсат етпейді.
Бұған қатысты Ыбырай Алтынсарин атындағы Ұлттық білім академиясының зерттеуінде маңызды деректер келтірілген.
Зерттеуге қатысқан мұғалімдер педагогикалық мамандық түлектерінің мектепте жұмыс істегісі келмеуінің бірнеше себебін атаған:
-
Жұмыс көлемінің шамадан тыс көп болуы – 65 пайыз.
-
Еңбекақының төмендігі – 55,6 пайыз.
-
Білім беру жүйесіндегі үздіксіз реформалар – 41,1 пайыз.
-
Мұғалім мамандығының беделінің төмендігі – 36,5 пайыз.
-
Педагогикалық оқуға шынайы қызығушылықпен емес, мемлекеттік грант үшін түсу – 23,8 пайыз.
Бұл сандар түлектердің өздері берген жауаптар емес, сауалнамаға қатысқан мұғалімдердің олардың мамандыққа келмеу себептері туралы пікірлері екенін ескеру қажет.
Біріншіден, жоғары оқу орнына түсетін талапкерлердің белгілі бір бөлігі мұғалімдікті өмірлік кәсібі ретінде емес, жоғары білім алудың қолжетімді мүмкіндігі ретінде қарастыруы ықтимал.
Екіншіден, студент педагогикалық тәжірибеден өткен кезде мектептегі нақты жұмыс жағдайымен бетпе-бет келеді.
Үшіншіден, университетте педагогикалық білім алу мен күн сайын сыныптағы ондаған оқушының оқуына, тәртібі мен қауіпсіздігіне жауап беру арасында айтарлықтай айырмашылық бар.
Нәтижесінде диплом алған жас маман мектептен басқа жұмыс орындарын іздеуі мүмкін.
Мұғалімдердің мамандықтан кетуіне ықпал ететін негізгі проблемалар
Мектептегі еңбек жағдайын талдағанда бір-бірімен тығыз байланысты бірнеше мәселе байқалады.
1. Қағазбастылық пен әкімшілік жүктеме
Мұғалімнің негізгі жұмысы сабақ беру болғанымен, іс жүзінде оның уақытының бір бөлігі есеп, жоспар, мониторинг, электрондық жүйелер мен ұйымдастыру шараларына жұмсалады.
TALIS-2024 зерттеуінде қазақстандық педагогтердің 25 пайызы әкімшілік жұмыстың көптігін күйзеліс тудыратын факторлардың бірі ретінде атаған.
2. Оқушылардың тәртібі мен мұғалімнің қорғансыздығы
Сыныптағы тәртіпті сақтау – педагогикалық қызметтің ең күрделі тұстарының бірі.
Халықаралық зерттеуге сәйкес, қазақстандық мұғалімдердің 28 пайызы сыныптағы тәртіпті қамтамасыз етуді жұмыс барысында күйзеліс туғызатын жағдай ретінде көрсеткен.
Әлемдік TALIS талдауында оқушылар тарапынан қорқытуға немесе сөзбен қорлауға тап болатын, сондай-ақ сыныптағы тәртіпті сақтаудан қатты күйзелетін мұғалімдердің мамандықтан кетуді жоспарлау ықтималдығы едәуір жоғары екені анықталған.
3. Ата-аналармен қарым-қатынастағы қиындықтар
Мұғалімнің жұмысы тек оқушымен шектелмейді. Педагог ата-аналармен, мектеп әкімшілігімен және өзге де жауапты тұлғалармен тұрақты байланыста болуы керек.
Оқушының үлгерімі, тәртібі немесе бағасына байланысты келіспеушіліктер мұғалімге қосымша эмоциялық жүктеме түсіруі мүмкін.
Әсіресе кәсіби тәжірибесі аз педагог үшін мұндай жағдайда өзінің құқығын қорғау, ата-анамен келіссөз жүргізу және дау-дамайды шешу оңай емес.
4. Кәсіби жауапкершіліктің жоғары болуы
TALIS зерттеуіне сәйкес, қазақстандық мұғалімдердің 29 пайызы оқушылардың оқу нәтижесіне жауапты болуды күйзеліс тудыратын маңызды фактор ретінде атаған.
Мұғалім білім беру нәтижесіне жауап береді. Бірақ оқушының үлгеріміне оның өз ынтасы, отбасылық ортасы, оқу жағдайы және өзге де себептер ықпал етеді.
5. Еңбекке төленетін ақы мен күтілетін жүктеменің сәйкессіздігі
Қазақстанда соңғы жылдары мұғалімдердің еңбекақысы көтерілген.
Соған қарамастан, мамандықты таңдаудан бас тартудың ықтимал себептерін зерттеген сауалнамада жалақы мәселесі маңызды орын алған.
Бұл ретте қазіргі педагогтердің жалақыға қанағаттану деңгейі мен мамандыққа жаңа келетін жастардың күткен табысы екі бөлек көрсеткіш екенін ажырату қажет.
6. Тұрақты реформалар мен өзгерістер
Оқу бағдарламаларының, бағалау жүйелерінің, аттестаттау талаптарының және әкімшілік рәсімдердің өзгеруі педагогтерден үздіксіз бейімделуді талап етеді.
Жаңашылдықтың өзі міндетті түрде жағымсыз құбылыс емес. Алайда өзгерістер жиілігі, оларды енгізуге дайындық және мұғалімге көрсетілетін әдістемелік қолдау еңбек жағдайына әсер етеді.
7. Жас маманға кәсіби қолдаудың жеткіліксіз болуы
Университетті жаңа бітірген педагог сабақ жоспарлауды білгенімен, күрделі сыныппен жұмыс істеуге, ата-анамен келіспеушілікті шешуге немесе оқушылардың мінез-құлқындағы ерекшеліктермен жұмыс істеуге толық дайын болмауы мүмкін.
Осындай кезеңде тәлімгерлік көмектің сапасы, мектеп ұжымындағы қарым-қатынас пен әкімшілік қолдау жас маманның жұмысын жалғастыруына ықпал етеді.
8. Ауылдық жердегі тұрмыстық қиындықтар
Ауыл мектептерінде педагогтердің тұрақтап қалуына баспана, инфрақұрылым, отбасы жағдайы және кәсіби даму мүмкіндіктері де әсер етуі мүмкін.
Жас маманның ауылға жұмысқа орналасуы мен сол жерде ұзақ жыл еңбек етуі бірдей көрсеткіш емес.
Мұғалімдердің 95 пайызы жұмысына риза. Онда мәселе қайда?
Қазақстандағы жағдайдың ең қызықты қайшылығы осы тұста байқалады.
TALIS-2024 зерттеуі қазақстандық мұғалімдердің 95 пайызы өз жұмысына қанағаттанатынын көрсеткен.
Бұл – Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымына қатысушы елдердің орташа көрсеткішінен жоғары нәтиже.
Сонымен бірге мұғалімдердің 71 пайызы еңбекақысына қанағаттанатынын білдірген.
Оқу-ағарту министрлігі бұл мәліметтерді соңғы жылдары жүзеге асырылған реформалардың оң нәтижесі ретінде бағалаған.
Бірақ осы зерттеудің өзінде 30 жасқа дейінгі мұғалімдердің 22 пайызы алдағы бес жылда мамандықтан кету ниетін білдірген.
Бұл екі көрсеткіш бір-бірін жоққа шығармайды.
Себебі 95 пайыздық көрсеткіш барлық жастағы мұғалімдердің жалпы жұмысқа қанағаттануын сипаттаса, 22 пайыз тек 30 жасқа дейінгі педагогтердің болашақ кәсіби жоспарына қатысты.
Оның үстіне мамандықтан кетуді ойластыру міндетті түрде жұмыстан шығумен аяқталмайды.
Дегенмен бұл көрсеткіш жас мамандарды мектепте тұрақтандыру мәселесінің өзектілігін көрсетеді.
Мектепке келген мұғалімнің қаншасы мектепте қалады?
Қазақстандағы тағы бір назар аударатын жағдай – педагогикалық кадр даярлау көлемі мен нақты жұмысқа орналасу арасындағы айырмашылық.
2024 жылы Оқу-ағарту министрлігі педагогикалық мамандықтар бойынша жоғары оқу орындарын шамамен 48 мың адам бітіргенін хабарлаған.
Ал сол оқу жылының басында мектептерге жаңадан қабылданған педагогтер саны шамамен 8 мың болған.
Бұл екі санды тікелей салыстырып, қалған 40 мың түлек жұмыссыз немесе мамандығынан бас тартты деп қорытынды жасауға болмайды. Себебі түлектер мектепке дейінгі, кәсіптік, қосымша білім беру ұйымдарына орналасуы, оқуын жалғастыруы немесе кейінірек жұмысқа кіруі мүмкін.
Алайда осы айырмашылық педагогикалық диплом алған жастардың кейінгі еңбек жолын толық әрі ашық есепке алудың маңызын көрсетеді.
2026 жылғы сәуірде Мәжіліс депутаты Сергей Пономарев 2024 жылғы 1 қарашадағы жағдайға қатысты мәліметтерді келтірген.
Оның айтуынша, педагогикалық білімі бар 35 мыңнан астам адам ресми жұмыссыз ретінде тіркелген, 17,5 мың адам білім беру саласынан тыс жерлерде жұмыс істеген, ал тағы 60 мың адамның жұмыспен қамтылуына қатысты ақпарат болмаған.
Бұл көрсеткіштер бір жылғы жаңа түлектерге ғана қатысты емес. Дегенмен педагогикалық білімі бар азаматтардың еңбек нарығындағы жағдайын бақылауға қатысты мәселе бар екенін аңғартады.
Мектептегі кадр тапшылығы бір күнде пайда болмайды.
Алдымен белгілі бір пәннен мұғалім жетіспейді. Кейін бір педагогке бірнеше сыныптың сабағын жүктеуге тура келуі мүмкін.
Мұғалімнің еңбек жүктемесі ұлғайған сайын оның кәсіби шаршауы артады. Ал мұндай жағдай жас мамандардың мектепте тұрақтауын қиындатуы ықтимал.
Осылайша кадр тапшылығы мен еңбек жүктемесі бір-бірін күшейтетін күрделі мәселеге айналуы мүмкін.
Әсіресе ауыл мектептерінде, жаратылыстану-математикалық пәндерде және кадр тарту қиын өңірлерде мұндай қауіпке ертерек назар аудару маңызды.
Бұған қоса, тәжірибелі педагогтердің зейнет жасына жетуі де кадр құрамының жаңаруын қажет етеді.
Егер еңбек жолын жаңа бастаған мұғалімдер мектептен кетіп, олардың орнына жеткілікті маман келмесе, алдағы жылдары мұғалім тапшылығы тереңдей түсуі мүмкін.
Мұндай жағдайда мәселе тек бос жұмыс орындарының санымен шектелмейді. Бір мұғалімге түсетін жүктеме, сабақ сапасы, сыныптардың толымдылығы және оқушылардың білім алу мүмкіндігі де өзгеруі ықтимал.
Жастар мұғалім болғысы келмейтін елде мектептің болашағы қандай?
Қазақстанда педагогикалық мамандыққа мемлекеттік гранттар бөлінеді, студенттердің шәкіртақысы көбейтілді, жас мамандарды қолдау бағдарламалары жүзеге асырылуда.
2025–2026 оқу жылында педагогикалық мамандық студенттерінің шәкіртақысы 84 мың теңгеге жеткен.
Сонымен қатар болашақ педагогтерге қойылатын талаптар күшейтіліп, мамандыққа қабылдау шекті балы көтерілген.
Мұндай шаралар жастардың педагогикалық білім алуға қызығушылығын арттыра алады.
Алайда педагогикалық факультетке студент тарту мен сол студентті білікті, тәжірибелі, мамандығына адал мұғалім етіп қалыптастыру – екі бөлек міндет.
Мәселенің түйіні де осында.
Қазақстанда мұғалімдердің жалпы саны өсіп жатқанына қарамастан, жас мамандардың бір бөлігі мамандықтан кету мүмкіндігін қарастырады. Педагогикалық білімі бар азаматтардың бір бөлігі басқа салаларда жұмыс істейді. Ал ел мектептерінде кадр қажеттілігі сақталып отыр.
Бүгінгі деректер Қазақстан мектептері міндетті түрде мұғалімсіз қалады деген тұжырым жасауға жеткіліксіз. Бірақ кадрларды даярлау, жұмысқа тарту және мектепте тұрақтандыру арасындағы байланыс әлсіресе, мұндай қауіптің күшеюі әбден мүмкін.
Ең маңызды сауал – Қазақстан қанша мұғалім даярлайды деген мәселе ғана емес.
Елдің білім жүйесі сол мұғалімдердің қаншасын мектепте сақтап қала алады?
Өйткені университеттің педагогикалық диплом беруі мектептің ертеңгі күні мұғаліммен қамтамасыз етілетініне кепіл емес.
Бүгінгі жас мамандардың мектептен кету ниетіне уақытында назар аударылмаса, бірнеше жылдан кейін Қазақстанда оқушысы мен ғимараты бар, бірақ пәнді оқытатын мұғалімі жетіспейтін мектептердің көбею қаупі бар.
