Дінмұхамед Қонаев пен жұбайы Зухра Шәріпқызының ресми түрде балалары болмағаны белгілі. Алайда әлеуметтік желіде академик Салық Зимановтың естелігі мен бұрын жарияланған архив құжаттарына сүйенген жазба қайта тарады. Онда Раиса Қонаева есімді әйелдің тағдыры сөз болып, оның Қонаевқа қандай қатысы болғаны жөніндегі ескі жұмбақ қайта көтерілді, деп жазады Democrat.kz.
Қазақстан тарихындағы ең ықпалды тұлғалардың бірі Дінмұхамед Қонаевтың жеке өміріне қатысты көпшілікке белгісіз әңгімелер ара-тұра айтылып келеді. Солардың бірі — Раиса есімді әйелдің Қонаевтың некеден тыс туған қызы болуы мүмкін деген нұсқа.
Бұл әңгіменің назар аудартатын тұсы — оның тек ауызша қауесетке емес, белгілі заңгер-ғалым, академик Салық Зимановтың естелігіне және архивтен табылған бірқатар құжаттарға сүйенуі.
Алайда ең маңызды жайтты бірден атап өткен жөн: Раисаның Дінмұхамед Қонаевтың қызы болғанын даусыз дәлелдейтін туу туралы куәлік, Қонаевтың өзінің жазбаша мойындауы немесе өзге тікелей құжат әзірге жарияланған жоқ. Сондықтан бұл — дәлелденген тарихи факт емес, архивтік деректерден туындаған тарихи нұсқа.
Ресми өмірбаяндық деректерде Дінмұхамед Қонаев пен Зухра Шәріпқызының балалары болмағаны көрсетіледі. Қазақстан тарихы порталындағы Қонаевтың музей-үйі туралы материалда да ерлі-зайыптылардың перзент сүймегені жазылған.
Жұмбақ Раиса кім?
Архив құжаттарына сүйенген зерттеу материалында 1968 жылы Алматыдағы Философия және құқық институтының аспирантурасына Раиса Қонаева есімді әйелдің түскені айтылады.
Салық Зиманов өз естелігінде оны «Раиса Дінмұхамедқызы Қонаева» деп атаған. Зерттеуде келтірілген дерек бойынша, сол кезде Алматы қалалық партия комитетінің екінші хатшысы Михаил Есеналиев Зимановқа арнайы келіп, республика басшысының некеден тыс туған қызына аспирантураға түсуіне көмектесуді өтінген деген естелік бар.
Зиманов сол өтініштен кейін Раисаның КСРО Ғылым академиясының Философия институтында білім алуына жәрдемдескенін жазған.
Бірақ осы жерде алғашқы сәйкессіздік пайда болады.
Архивтік ресми құжаттарда әйелдің әкесінің аты «Дінмұхамедқызы» емес, «Шаяхметқызы» деп көрсетілген. Яғни қағаз жүзіндегі дерек Зимановтың естелігімен сәйкес келмейді.
Неге бірнеше ғалым ғылыми жетекші болудан бас тартқан?
Әлеуметтік желіде тараған жазбадағы тағы бір қызық деталь — Раисаға ғылыми жетекші табу мәселесі.
Зерттеу материалында Салық Зимановтың бірнеше ғалымға өтініш жасағаны, тіпті Мәскеудегі Философия институтына хат жазғаны көрсетіледі. Кейбір ғалымдардың Раисаның диссертациясына жетекшілік етуден бас тартқаны айтылады.
Неліктен?
Оған қатысты нақты дәлелденген жауап жоқ.
Сондықтан мұны саяси қысымның немесе Раисаның шыққан тегінің дәлелі ретінде көрсетуге болмайды. Дегенмен сол кезеңдегі беделді адамдардың қарапайым аспиранттың мәселесіне араласуы зерттеушілер назарын аударған.
Зиманов қызметінен неге кетті?
Салық Зимановтың естелігіндегі ең тосын тұстардың бірі оның өзінің қызметтен кетуіне байланысты.
Ол белгілі бір кезеңде қызметінен алынуын республика басшысының жұбайының наразылығымен байланыстырған. Академиктің жазуынша, өзі Қонаевтың некеден тыс туған қызы деп есептеген Раисаға көмектескеннен кейін жағдай өзгерген.
Бұл — Зимановтың өзінің естелігінде келтірген нұсқасы. Оны тәуелсіз құжаттар толық растайды деп айтуға негіз жеткіліксіз.
Раиса неге Қонаева тегінде жүрген?
Архив құжаттарындағы тағы бір қызық сұрақ осы.
Зерттеуде Раисаның бұрынғы тегі Бұғыбаева болғаны, кейін Қонаева фамилиясын қолданғаны айтылады. Ал оның ресми өмірбаянында әкесі Шаяхмет деген адам ретінде көрсетілген.
Зерттеуші әскери архивтен Шаяхметтің соғысқа қатысқанын дәлелдейтін дерек таба алмағанын жазады. Бірақ мұның өзі оның болмағанын немесе өмірбаянның жалған екенін дәлелдемейді.
Кейін Раиса Мұхит Қасымов есімді азаматқа тұрмысқа шығып, Қасымова тегін алған. Архивтік өтініш бойынша оның фамилиясының өзгеруі ресми рәсімделген.
1977 жылы Тайлан есімді ұлы дүниеге келгені де архивтік есеп карточкасында көрсетілген.
Бір құжат бар, бірақ ең басты құжат жоқ
Бұл тарихтың ең қызық әрі ең әлсіз тұсы да осында.
Бір жағынан, Салық Зиманов секілді беделді академиктің нақты естелігі бар. Раиса Қонаева есімді әйелдің болғаны, оның аспирантурада оқығаны, ғылыми ортадағы адамдардың оның тағдырына араласқаны жөніндегі архивтік құжаттар бар.
Екінші жағынан, Раисаның әкесі Дінмұхамед Қонаев болғанын тікелей растайтын негізгі құжат жоқ.
Туу туралы куәлік жарияланбаған.
Қонаевтың өз қолымен жазған хаты немесе мойындауы табылмаған.
Ал Раисаның ресми құжаттарында әкесінің аты «Шаяхметқызы» деп көрсетілген.
Сондықтан «Қонаевтың құпия қызы табылды» деп кесіп айту тарихи дәлдікке жатпайды.
Дұрысы — архивтерде аты-жөні кездесетін Раиса Қонаеваға байланысты Салық Зиманов қалдырған жұмбақ нұсқа бар. Ал оның ақиқаты әзірге толық ашылған жоқ.
Раиса 2004 жылы қайтыс болғаны жөніндегі мәлімет әлеуметтік желідегі жарияланымда келтірілген. Оның өмірден өтуімен бірге бұл құпияның бір бөлігі де жауапсыз қалған болуы мүмкін.
Қонаевтың жеке өмірі туралы ресми деректерде Зухра Шәріпқызымен бірге баласыз өмір сүргені айтылады. Сондықтан архивтегі Раиса туралы деректер Қазақстанның ХХ ғасыр тарихындағы зерттелуі әлі аяқталмаған қызық жұмбақтардың бірі болып қала береді.
