Қазақстанның білім беру жүйесіне қатысты халықаралық зерттеу елдегі мектептердің нақты жағдайына жаңаша қарауға негіз болды. Жыл сайын жаңартылатын бағдарламалар мен ауқымды мемлекеттік жоспарлардың аясында жарияланған деректер білім сапасына қатысты күрделі сауалдарды алға шығарып отыр, деп жазады Democrat.kz.
Қазақстандық оқушылардың білім деңгейін бағалаған PISA-2025 халықаралық зерттеуінің қорытындысы жарияланды. Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымы (ЭЫДҰ) 2026 жылғы 8 қыркүйекте ұсынған нәтижелерге сәйкес, Қазақстан 91 ел мен аумақ қатысқан зерттеуде үш негізгі бағыт бойынша да ұйымға мүше мемлекеттердің орташа көрсеткішінен төмен нәтиже көрсетті.
Халықаралық зерттеу кестесінде Қазақстан 61-сатыда орналасқан. Алайда мұны ресми жиынтық рейтингтегі 61-орын деп қабылдау дәл емес. Себебі PISA мемлекеттерді барлық пән бойынша біріктірілген бір ғана көрсеткішпен бағаламайды.
Негізгі мәселе – қазақстандық оқушылардың білімін күнделікті өмірде пайдалану қабілеті.
PISA мектеп бағдарламасындағы мәліметтерді қаншалықты жаттап алғанын емес, 15 жастағы жасөспірімдердің мәтінді түсіну, математикалық білімді қолдану, ғылыми құбылыстарды талдау және күрделі мәселелерді шешу дағдыларын бағалайды.
Бұл тұрғыдан алғанда, халықаралық зерттеу қорытындысы Қазақстанның білім беру жүйесіне қатысты елеулі мәселелерді көрсетіп отыр.
2022 жылмен салыстырғанда үш бағыттың да орташа балы сан жағынан төмендеген.
Оқу сауаттылығы бойынша Қазақстан 385 балл жинаған. 2022 жылы бұл көрсеткіш 386 балл болған. Ал ЭЫДҰ елдерінің орташа нәтижесі – 461 балл.
Математикадан қазақстандық оқушылар 414 балл алды. Үш жыл бұрынғы нәтиже 425 балл болған. ЭЫДҰ бойынша орташа көрсеткіш – 463 балл.
Жаратылыстану ғылымдары бойынша Қазақстанның нәтижесі 423 балдан 420 балға түскен. Ал халықаралық ұйымға мүше елдердің орташа көрсеткіші 482 балды құрайды.
Дегенмен ЭЫДҰ талдауында математикадағы төмендеу статистикалық тұрғыдан маңызды екені, ал оқу және жаратылыстану сауаттылығы бойынша өзгерістер айтарлықтай емес екені атап көрсетілген.
Соған қарамастан, Қазақстан мен ЭЫДҰ елдерінің арасындағы алшақтық айқын байқалады. Оқу сауаттылығынан айырмашылық 76 балл, математикадан 49 балл, жаратылыстанудан 62 балл болып отыр.
Оқушылардың 64 пайызы мәтінді түсіну бойынша базалық деңгейге жете алмаған
Халықаралық зерттеудегі ең алаңдатарлық мәліметтердің бірі – оқушылардың базалық білім деңгейі.
ЭЫДҰ есебіне сәйкес, Қазақстандағы 15 жастағы оқушылардың небәрі 36 пайызы оқу сауаттылығы бойынша ең төменгі қажетті екінші деңгейге немесе одан жоғары деңгейге жеткен.
Демек, оқушылардың 64 пайызы бұл межеден өте алмаған.
Екінші деңгейге жеткен оқушы көлемі орташа мәтіннің негізгі ойын анықтап, ондағы ақпаратты берілген талаптарға сәйкес тауып, мәтіннің мақсаты мен құрылымы жөнінде қарапайым қорытынды жасай алуы керек.
Ал Қазақстанда осы деңгейге жеткен оқушылардың үлесі үштен бірден сәл ғана асады.
Салыстыру үшін, ЭЫДҰ елдерінде бұл көрсеткіш орта есеппен 69 пайызды құрайды.
Математика бойынша Қазақстан оқушыларының 44 пайызы ғана базалық деңгейге жеткен. Яғни 56 пайызы қажетті межеден төмен нәтиже көрсеткен.
Жаратылыстану ғылымдары бойынша базалық деңгейге жеткен оқушылардың үлесі 52 пайыз болған.
Бұл деректер мектептегі бағалар мен оқушының нақты функционалдық сауаттылығы бір ұғым емес екенін көрсетеді. Оқушының пән бойынша жақсы баға алуы оның алған білімін бейтаныс жағдайда қолдана алатынын өздігінен дәлелдемейді.
Математикадағы төмендеу: үш жылда 11 балл жоғалды
2025 жылғы зерттеудегі ең елеулі өзгеріс математикадан байқалған.
Қазақстан оқушыларының орташа нәтижесі 425 балдан 414 балға дейін төмендеген.
ЭЫДҰ дерегінше, 2018 жылмен салыстырғанда математика бойынша базалық деңгейге жете алмаған оқушылардың үлесі жеті пайыздық тармаққа артқан.
Тағы бір назар аударатын көрсеткіш – математикадан ең жоғары бесінші және алтыншы деңгейге жеткен қазақстандық оқушылардың үлесі небәрі 1 пайыз.
ЭЫДҰ елдеріндегі орташа көрсеткіш – 8 пайыз.
Бұл тек үлгерімі төмен оқушыларды қолдау мәселесін ғана емес, күрделі математикалық тапсырмаларды орындай алатын оқушылардың үлесін арттыру қажеттігін де көрсетеді.
Әсіресе математикалық және жаратылыстану сауаттылығы технология, инженерия, цифрлық экономика және ғылыми зерттеулер үшін маңызды саналатын кезеңде мұндай нәтижелер білім беру саясатының басымдықтарын қайта қарауды талап етеді.
Жоспарда бір көрсеткіш, шынайы нәтижеде басқа көрсеткіш
Қазақстан Үкіметі бекіткен білім беруді дамыту жөніндегі тұжырымдамада PISA-2025 зерттеуіне нақты нысаналы көрсеткіштер белгіленген болатын.
Құжатқа сәйкес, 2025 жылы математикадан 433 балл, оқу сауаттылығынан 393 балл, жаратылыстанудан 430 балл жинау көзделген.
Алайда нақты нәтижелер жоспарланған межеге жетпеді.
Математика бойынша жоспар мен нақты нәтиженің айырмасы 19 балл, оқу сауаттылығында 8 балл, жаратылыстануда 10 балл болды.
Мұның өзі мемлекет белгілеген мақсаттар мен оқушылардың нақты жетістіктері арасында алшақтық бар екенін көрсетеді.
Енді 2029 жылғы PISA зерттеуіне дейін оқу сауаттылығын 406 балға, ал математика мен жаратылыстану ғылымдарын 445 балға жеткізу жоспарланып отыр.
Осы мақсатқа жету үшін Қазақстан математикалық сауаттылық көрсеткішін қазіргі деңгейден 31 балға, жаратылыстануды 25 балға, оқу сауаттылығын 21 балға арттыруы керек.
Бұл – кезекті стратегиялық құжаттағы межелер ғана емес, келесі халықаралық бағалауда тексерілетін нақты міндеттер.
Білім саласына қомақты қаржы қарастырылған
Қазақстанда мектепке дейінгі, орта, техникалық және кәсіптік білім беруді дамыту жөніндегі ауқымды шаралар жүзеге асырылуда.
2025–2030 жылдар аралығындағы білім беруді дамыту шараларына 1 трлн теңгеден астам қаражат қарастырылғаны хабарланды.
Сонымен қатар 2026–2029 жылдары жыл сайын 160 мың жаңа оқушы орнын пайдалануға беру жоспарланған.
Мемлекет үш ауысымды мектептердің санын қысқартуды, апатты жағдайдағы білім беру ғимараттары мәселесін шешуді және мектептерді заманауи пәндік кабинеттермен қамтамасыз етуді көздейді.
Жоспарға сәйкес, 2029 жылға қарай негізгі және орта мектептерді физика, химия, биология, робототехника және STEM кабинеттерімен толық қамту мақсаты қойылған.
Бұл шаралар мектеп инфрақұрылымын жақсартуға бағытталғанымен, халықаралық зерттеу басқа бір маңызды мәселені алға шығарып отыр.
Жаңа мектеп салу, кабинеттерді жабдықтау және материалдық базаны жаңарту – білім алуға қажетті жағдай жасау. Ал сол мүмкіндіктердің оқушының нақты білім нәтижесіне қаншалықты әсер еткені бөлек бағалануға тиіс.
Оның үстіне ЭЫДҰ есебінде Қазақстан мектептеріндегі материалдық ресурстар тапшылығына қатысты бірқатар көрсеткіштердің 2022 жылмен салыстырғанда жақсарғаны көрсетілген.
Демек, инфрақұрылымдық өзгерістер бар. Бірақ олардың барлығы бірдей оқушылардың халықаралық тест нәтижесіндегі ілгерілеуге ұласқан жоқ.
Мұғалімдердің қолдауы жоғары, бірақ білім нәтижесі неге төмен?
PISA-2025 зерттеуінде назар аударатын тағы бір қайшылық бар.
Қазақстандық оқушылардың 85 пайызы жаратылыстану сабақтарында мұғалім әр оқушының оқуына қызығушылық танытатынын айтқан.
86 пайызы ұстаздарының оқушылар тақырыпты түсінгенше түсіндіруді жалғастыратынын, ал 88 пайызы қажет болғанда қосымша көмек беретінін жеткізген.
Бұл көрсеткіштердің барлығы ЭЫДҰ елдерінің орташа деңгейінен жоғары.
Сонымен бірге қазақстандық оқушылардың 73 пайызы түрлі мәселелерге қызығушылық танытатынын, 64 пайызы қиын тапсырмаларға тап болғанда қосымша күш жұмсайтынын мәлімдеген.
Яғни халықаралық зерттеу қазақстандық мұғалімдердің қолдауы мен оқушылардың ынтасына қатысты да оң мәліметтер береді.
Алайда осы көрсеткіштердің жоғары болуы функционалдық сауаттылықтың жоғары нәтижесіне кепіл болмаған.
Бұл жағдай оқыту әдістемесі, оқу бағдарламасының мазмұны, бағалау жүйесі және алынған білімді іс жүзінде қолдануға үйрету мәселелерін кешенді талдаудың маңызын арттырады.
Халықаралық зерттеу министрлік алдына жаңа міндет қойды
Қазақстанның Оқу-ағарту министрлігі PISA-2025 нәтижелерінде оқу және жаратылыстану сауаттылығының 2022 жылғы деңгейде сақталғанын атап өтті.
Ведомство сондай-ақ өңірлер мен мектептер арасындағы білім сапасы айырмашылығын азайту, оқушылардың базалық білімін нығайту және оқыту сапасын арттыру қажеттігін мойындаған.
Ал Ахмет Байтұрсынұлы атындағы «Талдау» ұлттық зерттеулер және білімді бағалау орталығы Ыбырай Алтынсарин атындағы Ұлттық білім академиясымен бірлесіп, зерттеу нәтижелеріне терең талдау жүргізіп, білім сапасын жақсартуға бағытталған ұсынымдар әзірлемек.
Дегенмен халықаралық көрсеткіштер білім саласындағы жұмысты тек жаңа бағдарламалар мен жоспарлар санымен бағалау жеткіліксіз екенін аңғартады.
Қазақстан 2009 жылдан бері PISA зерттеуіне қатысып келеді. Осы кезеңде мектеп жүйесінде түрлі өзгерістер жасалды, білім беру мазмұны жаңартылды, инфрақұрылымға қомақты инвестиция бағытталды.
Соған қарамастан, 2025 жылғы нәтижелер оқушылардың оқу сауаттылығы бойынша ұзақ мерзімді елеулі ілгерілеуге қол жеткізе алмағанын көрсетіп отыр.
Ең маңыздысы – халықаралық зерттеу Қазақстанның бүкіл білім жүйесіне бір ғана баға бермейді. Бірақ ол оқушылардың нақты дағдыларындағы кемшіліктерді өлшеуге мүмкіндік береді.
Ал 2029 жылға белгіленген мақсаттардың орындалуы мемлекеттің білім саласында қабылдап жатқан шаралары оқушылардың функционалдық сауаттылығын қаншалықты жақсарта алғанын көрсететін келесі маңызды кезең болмақ.
Сайып келгенде, білім сапасының басты өлшемі – салынған ғимараттардың, қабылданған бағдарламалардың немесе жұмсалған қаражаттың көлемі ғана емес, оқушының сол білімді өмірде қолдана алу деңгейі.
