Мемлекет басшысының тапсырмасы бойынша ҚР Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі қорғаныс ведомствосымен бірлесіп әлеуметтік төлемдерді верификациялау науқанын бастады. Ерекше назарда — жергілікті қақтығыстардың ардагерлері мен медициналық диагноздардың негізділігі деп жазады Democrat.kz. Inbusiness.kz-ке сілтеме жасап.
Соғыстар аяқталғаннан кейін ондаған жыл өткен соң ардагерлер статистикасының неге өсіп жатқаны және мүгедектік статусын қай жерлерде жиі «сатып алуға» тырысатыны жөнінде inbusiness.kz тілшісі зерттеп көрді.
Өткен соғыстардың жаңғырығы – өсім қайдан?
Көптеген қарапайым азаматтарды Кеңес Одағының жоқ болғанына 30 жылдан асса да, Қазақстанда басқа мемлекеттердің аумағындағы ұрыс қимылдарына қатысқан ардагерлер санының әлі де өсіп келе жатқаны таңғалдырады. Алайда әлеуметтік қорғау саласындағы реттеу және бақылау комитетінде бұл құбылысты ардагерлердің «жасаруы» емес, тарихи әділеттіліктің орнауы деп түсіндіреді.
2020 жылы қабылданған «Ардагерлер туралы» заң бұрын бытыраңқы болған жеңілдік алушылар санаттарын біріктіріп, ең бастысы, жылдар бойы «сұр аймақта» қалып келген адамдарды ресми түрде ардагер деп таныды. Бұл Ирактағы қазақстандық бітімгерлерге, Таулы Қарабақтағы қақтығысты реттеуге қатысқандарға және 1990-жылдары ТМД-ның тәжік-ауған шекара учаскесінде қорғаныста тұрғандарға қатысты.
Осы санаттағы әскери қызметшілерге ардагер мәртебесінің берілуі автоматты түрде арнайы мемлекеттік жәрдемақылар мен жеңілдіктер алу құқығын берді. Алайда тізімдердің кеңеюі қатаң бақылауды талап етті — нақты батырлармен бірге төлем алу кезегінде оған құқығы жоқ адамдар да пайда болуы мүмкін еді.
Президенттің 2025 жылғы қыркүйектегі Жолдауын орындау аясында елдің күштік және әлеуметтік ведомстволары «жалған ардагерлермен» күресу үшін бірікті. Еңбек министрлігінің аумақтық органдары мен әскери басқармалар базасында зейнетақы істерін сөзбе-сөз қолмен қайта тексеретін арнайы комиссиялар құрылды.
Тексеру тетігі қарапайым, бірақ тиімді — екіжақты салыстыру жүргізіледі. Әскери билеттер мен Қорғаныс министрлігінің архивтік анықтамаларындағы деректер «Азаматтарға арналған үкімет» мемлекеттік корпорациясының деректер базаларымен салыстырылады. Күндерде, бұйрық нөмірлерінде немесе қызмет өткеру географиясында кез келген сәйкессіздік төлемдерді дереу тоқтатуға және тексеруге негіз болады.
Медициналық антирейтинг – диагноздарды қай жерде «сызады»?
Екінші, кем емес өткір мәселе — мүгедектік алудың негізділігі. Комитеттің соңғы үш жылдағы (2023–2025 жж.) статистикасы өңірлік медициналық ұйымдардың жұмысындағы олқылықтарды айқындап отыр.
inbusiness.kz-ке ұсынылған Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігінің деректері бойынша, осы кезеңде азаматтарды медициналық-әлеуметтік сараптамаға негізсіз жіберудің 10,6 мың жағдайы анықталған. Яғни, жеткілікті медициналық негіздер болмаған жағдайда мүгедек мәртебесін алуға жасалған мыңдаған әрекет тіркелген.
Бұзушылықтардың географиясы мынадай:
- Түркістан облысы — 403 анықталған бұзушылық;
- Атырау облысы — 241 негізсіз жолдау;
- Батыс Қазақстан облысы — 224 жағдай.
Ведомствода негізсіз түрде МӘС-ке жолдау — бұл тек дәрігердің қателігі емес, медициналық көмек көрсету стандарттарын өрескел бұзу екенін атап өтті. Мұндай дәрігерлердің тізімі тоқсан сайын денсаулық сақтау министрінің қарауына тәртіптік және әкімшілік шаралар қабылдау үшін ұсынылады.
Сыбайлас жемқорлыққа қарсы
Мүгедектік тобын алу кезіндегі сыбайлас жемқорлықты жою үшін Қазақстан цифрландыруға көшуде. Реформаның басты мақсаты — шешім қабылдайтын пациент пен сарапшыны барынша ажырату.
Ақмола және Павлодар облыстарында дәрігерлік-кеңестік комиссияларды (ДКК) орталықтандыру бойынша пилоттық жоба іске қосылды. Енді аудандық емхана өз бетінше «мүгедектікке жібере» алмайды — оның шешімін тәуелсіз бірыңғай ұйым растауы тиіс.
Сонымен қатар бірқатар аурулар бойынша МӘС-тің сырттай форматы енгізілуде. Мүгедектік электрондық медициналық карталар мен талдаулар негізінде ақпараттық жүйе арқылы автоматты түрде белгіленеді. «Цифр» пара алмайды және көндіруге көнбейді, бұл деректерді бұрмалау мүмкіндігін барынша азайтуы тиіс.
Еңбек министрлігінің мәліметінше, қазіргі уақытта жалған мүгедектік немесе деректер базасын бұзу фактілері бойынша резонансты қылмыстық істер тіркелмеген. Дегенмен жаппай түгендеу жалғасып жатыр.
Билік әлеуметтік қолдау атаулы әрі әділ болатынын атап өтеді. Бюджеттен бөлінген әрбір теңге нақты ардагерге және шынымен көмекке мұқтаж адамға жетуі тиіс, ал айлакерлердің қалтасында қалмауы керек.
