Белгілі өлкетанушы, белсенді педагог Өмір Шыныбекұлы Премьер министр Олжас Бектеновке елдегі демографиялық мәселе мен ұлттық кеңістікке қатысты пікірін айтып, өтінішін білдірді деп жазады Democrat.kz.
"ҚР Премьер-Министрі Олжас_Бектенов мырза,
Демография және ұлттық кеңістік
Қазақстан – кең аумақты, бірақ халық тығыздығы төмен мемлекеттердің бірі.
Елдің демографиялық құрылымы тарихи кезеңдер әсерімен қалыптасты.
Бүгінде Қазақстанның оңтүстік және батыс өңірлерінде қазақ халқы абсолют басымдыққа ие болса, солтүстік пен кейбір индустриялық аймақтарда этникалық құрам әлі де көпұлтты сипатта сақталып отыр.
Бұл – жай ғана статистикалық айырмашылық емес, мемлекеттің әлеуметтік, экономикалық және стратегиялық дамуына ықпал ететін маңызды фактор.
Тәуелсіздік жылдарында қазақ халқының үлесі тұрақты өсіп келеді. Егер кеңестік кезеңнің соңында қазақтар ел халқының жартысына да жетпесе, қазіргі таңда олардың үлесі 70%-н асты.
Бұл демографиялық серпіліс елдің этникалық құрылымын ғана емес, әлеуметтік кеңістігін де өзгертті.
Қазақ тілі мен мәдениеті қоғамдық өмірдің негізгі тіректерінің біріне айнала бастады.
Алайда демографиялық өсім республика аумағында біркелкі жүріп жатқан жоқ.
Облыстар мен мегаполистер бойынша қазақ халқының үлес салмағы (соңғы жылдардағы шамамен көрсеткіштер)
Қазақстанда этнодемографиялық құрылым өңірлер бойынша әркелкі қалыптасқанын жоғарыда айтып өттік.
Бұл тарихи көші-қон, индустриялық даму, шекаралық орналасу және урбанизация ерекшеліктерімен байланысты.
Қазақ халқының үлесі жоғары өңірлер
80–95 % аралығы
Бұл аймақтарда қазақтар абсолют басымдыққа ие.
🔹️Түркістан облысы – шамамен 85–90 %
🔹️Қызылорда облысы – 95 % шамасында
🔹️Атырау облысы – 92–94 %
🔹️Маңғыстау облысы – 90 %+
🔹️Жамбыл облысы – 75–80 %
🔹️Алматы облысы – 75–80 %
Ерекшелігі
Бұл өңірлер – тарихи қазақ этникалық орталығы әрі табиғи өсім ең жоғары аймақтар.
Қазақтар басым, бірақ көпұлтты өңірлер
60–75 % аралығы
🔹️Ақтөбе облысы – 78 % шамасында
🔹️Батыс Қазақстан облысы – 75 % шамасында
🔹️Шығыс Қазақстан облысы – 65 % шамасында
🔹️Абай облысы – 70 % шамасында
🔹️Ұлытау облысы – 75 %+
🔹️Қарағанды облысы – 65–70 %
Ерекшелігі
Бұл өңірлерде қазақтардың үлесі тұрақты өсіп келеді.
Қазақ халқы салыстырмалы аз өңірлер
50–65 % аралығы
🔹️Ақмола облысы – шамамен 55–60 %
🔹️Павлодар облысы – 55 % шамасында
🔹️Қостанай облысы – 50–55 %
🔹️Солтүстік Қазақстан облысы – 40–45 %
Ерекшелігі
Бұл өңірлер кеңес дәуірінде қоныстандыру және тың игеру саясаты нәтижесінде көпұлтты сипат алған.
Мегаполистердегі жағдай
🔹️Алматы қаласы
Қазақтар – шамамен 65–70 %
Қалада қазақ тілінің әлеуметтік ықпалы қарқынды өсіп келеді.
🔹️Астана қаласы
Қазақтар – шамамен 80 %+
Елорданың көші-қон орталығы болуы қазақ үлесін жылдам арттырды.
🔹️Шымкент қаласы
Қазақтар – 75–80 % шамасында
Табиғи өсім өте жоғары.
Өздеріңіз көріп отырғандай, Түркістан, Қызылорда, Маңғыстау, Атырау сияқты өңірлерде қазақтар басым болса, Солтүстік Қазақстан, Қостанай, Павлодар, Ақмола облыстарында олардың үлесі салыстырмалы түрде төмендеу.
Бұл айырмашылықтың тарихи себептері белгілі. Кеңес дәуіріндегі тың игеру, өнеркәсіптік жобалар және шекаралық аймақтарды игеру саясаты солтүстік өңірлердің этникалық құрамын түбегейлі өзгертті.
Қазіргі кезеңде бұл мәселе тек этникалық құрылымға қатысты емес.
Ол еңбек ресурстары, аймақтық даму, инфрақұрылым және ұлттық қауіпсіздік мәселелерімен де тығыз байланысты.
Астық өсіру мен мал бағуға ең қолайлы Қазақстанның солтүстік, солтүстік-шығыс және орталық өңірлерінде халық санының азайып, жұмыс күшінің жетіспеушілігі қатты байқалады.
Көптеген ауылдар қаңырап бос қалған.
Ал оңтүстік аймақтарда керісінше халық тығыздығы жоғары, жұмыс орындарына бәсеке күшейіп отыр.
Осы жағдайда ішкі көші-қон саясаты мемлекеттің стратегиялық міндеттерінің біріне айналуға тиіс.
Тұрғындарды халық саны аз өңірлерге көшіру – жасанды демографиялық шара емес, әлеуметтік теңгерімді қалыптастыруға бағытталған табиғи процесс болуы тиіс.
Әзірге бұл бағытта Түркістан облысы ғана өнімді жұмыс жүргізіп жатыр деп айтуға болады.
Мәселен, 2015-2025 жылдары «Жұмыс күшінің ұтқырлығын арттыру үшін ерікті түрде қоныс аудару» жұмыстары бойынша Түркістан облысынан жұмыс күні жетіспейтін өңірлерге 17 245 адам қоныс аударыпты.
Тек 2025 жылы ғана жалпы Республика бойынша 7 344 квота бөлініп, жыл қорытындысымен Түркістан облысынан 407 отбасы 1 634 адам еліміздің 7 облысына қоныс аударды (квотаның 22,2%-ы).
Оның ішінде облыстар бойынша:
- СҚО 241 отбасы 971 адам;
- Павлодар 93 отбасы 372 адам;
- Қостанай облысына 29 отбасы 128 адам;
- ШҚО 25 отбасы 93 адам;
- Абай 9 отбасы 29 адам;
- Ұлытау 6 отбасы 22 адам;
- Қарағанды 4 отбасы 19 адам.
2026 жылға жоспар:
Жалпы Республика бойынша 5 997 квота бөліп, қоныс аударушылар үшін мемлекеттік қолдау көрсететін 7 облыс белгіленіпті.
Оның ішінде облыстар бойынша:
- 2 820 квота Солтүстік Қазақстан облысы;
- 1 655 квота Павлодар облысы;
- 600 квота Шығыс Қазақстан облысы;
- 485 квота Қостанай облысы;
- 275 квота Абай облысы;
- 125 квота Ұлытау облысы;
- 37 квота Қарағанды облысы.
Әрине, бұл өте аз, бірақ бұған да шүкір деуіміз керек.
Ең алдымен мемлекет көші-қонды экономикалық ынталандыру арқылы қолдауы қажет.
Тәжірибе көрсеткендей, адамдар туған жерінен тек әлеуметтік тұрақтылық пен жұмыс мүмкіндігі бар жағдайда ғана көшеді.
Солтүстік өңірлерде тұрғын үй бағдарламаларын кеңейту, жеңілдетілген ипотека беру, ауыл шаруашылығы мен өндірістік кәсіпорындарды дамыту – көші-қонды жандандыратын негізгі құралдардың бірі бола алады.
Сонымен қатар жаңа қоныс аударушылардың әлеуметтік бейімделуі маңызды.
Егер көшкен отбасы сапалы мектепке, балабақшаға, медициналық қызметке қол жеткізе алмаса, олар тұрақтап қалмайды.
Сондықтан демографиялық саясат инфрақұрылымдық даму бағдарламаларымен қатар жүргізілуі қажет.
Шетелден келетін қандастарды орналастыру саясаты да ерекше мәнге ие. Оларды еңбек ресурстары жетіспейтін өңірлерге бағыттау аймақтық теңгерімді қалыптастыруға мүмкіндік береді. Бұл тәжірибе көптеген мемлекеттерде тиімді нәтиже көрсеткен.
Бүгінгі таңда урбанизация үдерісі де көші-қон бағытын өзгертіп отыр. Халықтың басым бөлігі мегаполистерге ұмтылады. Бұл заңды құбылыс.
Мемлекет шағын қалалар мен өнеркәсіптік орталықтарды дамыту арқылы көші-қон ағынын теңгеруге мүмкіндік алады. Жаңа өндіріс орындары мен агроөнеркәсіптік кешендер өңірлердің тартымдылығын арттыра алады.
Қазақстан үшін демографиялық саясат – жай халық санын реттеу мәселесі емес. Ол ұлттық кеңістікті тиімді игеру, экономикалық әлеуетті тең бөлу және әлеуметтік тұрақтылықты қамтамасыз ету міндеттерімен тығыз байланысты.
Қазақ халқының ел аумағында біркелкі орналасуы мемлекеттік тілдің дамуына да, мәдени кеңістіктің кеңеюіне де ықпал етеді.
Тарих көрсеткендей, халық қонысының географиясы мемлекет тағдырын айқындайтын маңызды факторлардың бірі.
Бүгінгі Қазақстан демографиялық тұрғыдан жаңа кезеңге аяқ басты. Бұл кезең елдің барлық өңірін тең дамытуға мүмкіндік береді.
Егер көші-қон саясаты жүйелі жүргізілсе, Қазақстан аумағында халықтың теңгерімді орналасуы қалыптасып, ұлттық және әлеуметтік тұрақтылық нығая түсері анық.
Қазақ халқының демографиялық өсімі – үлкен тарихи мүмкіндік.
Ал сол мүмкіндікті дұрыс пайдалану – мемлекеттік саясаттың басты міндеттерінің бірі болуы тиіс.
Дәл бүгінгі күндері президентіміз Қ.Тоқаев Пәкстанда ресми сапармен жүр.
232 млн халқы бар Пәкістан астық өнімдеріне зәру.
Оның ар жағында 1 миллиард 415 млн 320 мың халқы бар Үндістан, 169 млн адам Бангладеш, 29 млн халқы бар Непал, 21 млн халқы бар Шри-Ланка, бер жағында 42 млн адамы бар Ауғанстан, 86 млн халқы бар Иран жатыр.
Жалпы саны 50 млн-ға жуықтап қалған өзбек, қырғыз, тәжік ағайындарды айтпағанда..
Егер біз жұмыс күші жетіспейтін солтүстік, солтүстік-шығыс, орталық өңірлерімізді елге толтырып, жұмыс күшімен қамтамасыз ете алсақ, астық пен мал өнімдерімен бүкіл Азияны асырай алар едік.
Осы мәселені қолға алып, соңғы жылдары Қазақстанды "орта держава" дәрежесіне жеткізіп, әлемдік мойындатқан президентімізге демеу болайық!Оның үстіне дәл бүгінгідей білетіні де, білмейтіні де диванда жатып "тіл" мәселесін жалаулата алмас еді.
PS Түркістан облысынан еңбек күші жетіспейтін өңірлерге көш алдымен облыстың ішкі саясатын басқарып, кейін облыс әкімінің орынбасары қызметіне көтерілген Бейсенбай Тәжібаевтың кезінде қарқын алды.
Ол азамат 2019-2025 жылдары мүдделі кәсіпкерлердің күшімен Солтүстік және солтүстік-шығыс өңірлерге дүркін-дүркін пресс-турлар ұйымдастырып, екі тараптың байланысын жақсы жолға қойды.
Бейсенбай Дәулетұлы Астанаға қызмет ауыстырған соң, оңтүстікте бұл көшке басын қатырып жүрген қызметкер көрмедім", дейді тарихшы-өлкетанушы, ҚР Білім беру саласының құрметті қызметкері Өмір Шыныбекұлы.
