«...кетіп қалады»: Асхат Аймағамбетов көптің көкейіндегі күмәнді сұраққа жауап берді

«...кетіп қалады»: Асхат Аймағамбетов көптің көкейіндегі күмәнді сұраққа жауап берді

Қазақстанда Назарбаев зияткерлік мектептеріне қыруар қаржы бөлінетіні және олардың түлектері шетелге кетіп қалатыны туралы пікірлер жиі айтылады. Құрылтай депутаты, бұрынғы Оқу-ағарту министрі Асхат Аймағамбетов осы мәселелерге қатысты нақты сандарды жариялады. Оның мәліметінше, NIS түлектерінің басым бөлігі Қазақстандағы жоғары оқу орындарын таңдайды, ал мемлекет бір оқушыны оқыту шығынының шамамен 70 пайызын өтейді. Депутат үздік мектептерді сынаудан гөрі олардың тәжірибесін бүкіл елге таратудың маңызын көтерді. Алайда бұл деректер қарапайым мектептер мен зияткерлік мектептер арасындағы білім сапасының алшақтығы туралы маңызды сұрақты да алға шығарады, деп жазады Democrat.kz.

Қазақстандағы Назарбаев зияткерлік мектептерінің тиімділігі мен оларды қаржыландыру мәселесі қайтадан назарға ілікті.

Құрылтай депутаты Асхат Аймағамбетов комитеттегі әріптестерімен бірге Назарбаев зияткерлік мектебіне барып, білім беру ұйымының жұмысымен танысқанын хабарлады.

Депутаттар мұғалімдермен сөйлесіп, оқушылардың ғылыми жобаларын көрген. Сондай-ақ ұстаздардың жұмысын жеңілдетуге арналған цифрлық жүйелермен танысқан.

Аймағамбетовтің пікірінше, Қазақстан білім саласына қомақты қаражат бөліп отырғандықтан, ендігі басты міндет — сол инвестицияның нақты нәтижесін көру.

«Түлектерінің басым көпшілігі шетелге кетіп қалады» деген рас па?

Асхат Аймағамбетов қоғамда NIS туралы қалыптасқан түсініктердің біріне арнайы тоқталған.

«Жалпы, қоғамда NIS туралы түрлі мифтер бар. Мысалы, «түлектерінің басым көпшілігі шетелге кетіп қалады» деген түсінік жиі айтылады. Алайда кездесуде түлектер қауымдастығының басшысы нақты деректер келтірді: 2025-2026 оқу жылындағы түлектердің 70,7%-ы Қазақстанның, ал 28,2%-ы шетелдің жоғары оқу орындарына түскен. Оның үстіне, шетелде білім алғандардың көбі елге оралып, осында еңбек етіп жүр», – деп жазды депутат.

Бұл сандарға сүйенсек, 2025–2026 оқу жылындағы NIS түлектерінің әр он баласының жетеуі жоғары білімін Қазақстанда жалғастыруды таңдаған.

Ал шетелдік университеттерге түскендердің үлесі үштен бірге де жетпейді.

Демек, NIS түлектерінің басым бөлігі міндетті түрде шетелге кетеді деген пікірді осы оқу жылының көрсеткіштері растамайды.

Алайда мұнда маңызды айырмашылық бар: түлектің қай елдегі университетке түскені оның кейін қай мемлекетте тұрақты жұмыс істейтінін толық көрсетпейді.

Сондықтан зияткерлік мектептердің Қазақстанға ұзақ мерзімді пайдасын бағалау үшін түлектердің еңбек жолына қатысты деректер де қажет.

Бір оқушыға жұмсалатын ақшаның 30 пайызы қайдан келеді?

NIS мектептері туралы жиі көтерілетін тағы бір мәселе — оларды қаржыландыру.

Асхат Аймағамбетов бұл сұраққа да тоқталған.

«Қаржыландыруға қатысты да түрлі әңгімелер көп. Басшылықтың мәліметінше, мемлекеттік білім беру гранты бір оқушыны оқыту шығынының шамамен 70%-ын ғана өтейді. Қалған 30%-ы ақылы қызметтер, демеушілік және басқа да көздер есебінен жабылады. Оның үстіне, NIS - толық күндік мектеп», – деп жазды ол.

Депутаттың келтірген мәліметіне қарағанда, зияткерлік мектептердегі шығынның барлығы мемлекеттік бюджет есебінен өтелмейді.

Бірақ 70 пайыздың өзі нақты қанша теңгені құрайтыны, бір оқушыны оқытуға жылына қанша қаражат жұмсалатыны және басқа мектептердегі шығынмен арақатынасы бұл жазбада көрсетілмеген.

Сондықтан қаржыландырудың 30 пайызы өзге көздерден жабылатыны NIS мектептерін ұстау арзан немесе қымбат екенін өздігінен дәлелдемейді.

Қаржының тиімділігін бағалау үшін оның көлемін ғана емес, білім сапасын, мектептің жұмыс тәртібін және оқушыларға ұсынылатын мүмкіндіктерді де салыстыру қажет.

«NIS — еліміздегі ең табысты білім беру жобаларының бірі»

Асхат Аймағамбетов зияткерлік мектептердің халықаралық жетістіктеріне жоғары баға берген.

«Осы тұрғыдан алғанда, NIS - еліміздегі ең табысты білім беру жобаларының бірі. PISA-2025 халықаралық зерттеуінде оқушылары жоғары нәтиже көрсетті. Халықаралық олимпиадалардағы жетістіктері де көп. Мектепте тәрбиеге, баланың тұлға болып қалыптасуына, жауапкершілік пен адалдыққа ерекше мән беріледі. «Адал азамат» құндылықтарын оқу процесімен ұштастыру бағытында да жүйелі жұмыс жүріп жатыр», – деп жазды депутат.

PISA — оқушылардың алған білімін өмірлік жағдайларда қолдану қабілетін бағалайтын халықаралық зерттеу.

2025 жылғы зерттеу нәтижелері 2026 жылғы қыркүйекте жарияланған.

Аймағамбетов NIS оқушыларының жоғары нәтижесін атап өткенімен, жазбасында нақты ұпайларын немесе өзге мектептермен салыстырылған көрсеткіштерді келтірмеген.

Сондықтан депутаттың бағасын нақты өлшемдермен толықтыру үшін зерттеудің мектептер бойынша нәтижелерін жеке қарастыру қажет.

26 мың түлек: Қазақстан олардың еңбегінің нәтижесін қашан көреді?

Депутат зияткерлік мектептердің бүгінге дейін 26 мыңнан астам түлек тәрбиелегенін хабарлады.

Оның айтуынша, түлектердің орташа жасы әзірге 24-те ғана.

«Тағы бір маңызды мәселе - мектеп түлектері. Бүгінге дейін бұл қабырғадан 26 мыңнан астам жас түлеп ұшқан. Олардың орташа жасы қазір небәрі 24-те екен. Демек, бұл мектептердің елімізге беретін негізгі нәтижесін біз алдағы жылдары көбірек сезінетін боламыз. Олар ғылымда, бизнесте, медицина мен инженерияда ел дамуына өз үлесін қосатыны анық», – деді ол.

Аймағамбетовтің пайымдауынша, зияткерлік мектептердің мемлекетке беретін ұзақ мерзімді нәтижесін бағалауға әлі ертерек.

Өйткені алғашқы түлектердің өздері кәсіби жолының бастапқы кезеңінде жүр.

Бұл тұста мәселе олардың шетелге оқуға түсуінде ғана емес, алған білімін қайда және қалай пайдаланатынында.

Шетелдік университетте білім алған жас Қазақстанға оралып, ел экономикасы мен ғылымына үлес қоса алады.

Сол сияқты Қазақстанда білім алған түлектің де кейін шетелде жұмыс істеуі мүмкін.

Демек, зияткерлік мектептердің нәтижесін бағалағанда түлектердің қай университетке түскенімен шектелу жеткіліксіз.

Ал қарапайым мектептердің жағдайы ше?

Асхат Аймағамбетов NIS, БИЛ және республикалық физика-математика мектептері сияқты білім ордаларының болуы Қазақстан үшін үлкен жетістік екенін атап өткен.

«Елімізде NIS, БИЛ, РФМШ сияқты мықты білім ордаларының болғаны - біз үшін үлкен жетістік. Қазақстанда әлемдік деңгейдегі мектептердің бар екенін мақтан тұтуымыз керек. Біз оларды барынша қолдап, озық тәжірибесін бүкіл білім беру жүйесінің игілігіне жаратуымыз қажет», – деп жазды депутат.

Осы тұста қарапайым мектептердің болашағына қатысты маңызды сұрақ туындайды.

Егер зияткерлік мектептерде мұғалімдердің жұмысын жеңілдететін цифрлық шешімдер, зерттеу жүргізуге арналған мүмкіндік және озық оқыту әдістері болса, олардың қаншасы басқа мектептерде қолжетімді?

Ауылдағы немесе шеткері елді мекендегі оқушының да зертханалық жұмыс жүргізуге, ғылыми жоба әзірлеуге және сапалы білім алуға мүмкіндігі болуы керек.

Ал мұғалімдердің жұмысын жеңілдететін технологиялар тек таңдаулы мектептермен шектелмегені маңызды.

Өйткені Қазақстандағы білім сапасын бірнеше үздік мектептің жетістігі ғана анықтамайды.

Елдегі білім беру жүйесінің шынайы нәтижесі барлық мектептегі балалардың мүмкіндігіне байланысты.

Мықты мектептерді қолдау жеткілікті ме?

Асхат Аймағамбетовтің жазбасы NIS мектептеріне қатысты қоғамда қалыптасқан бірнеше пікірді нақты деректермен талқылауға мүмкіндік берді.

Оның келтірген сандарына сәйкес, түлектердің басым бөлігі Қазақстанда білімін жалғастырады. Ал мектептерді қаржыландыруда мемлекеттік гранттан бөлек қаражат көздері пайдаланылады.

Бірақ зияткерлік мектептердің тиімділігі туралы пікірталасты осы екі көрсеткішпен аяқтауға болмайды.

Олардағы білім сапасының басқа мектептерге қаншалықты таралғаны, мұғалімдердің кәсіби тәжірибесі қалай пайдаланылып жатқаны және ауыл мен қала балалары арасындағы мүмкіндік айырмашылығының азаюына қандай үлес қосқаны да маңызды.

Депутаттың өзі NIS тәжірибесін бүкіл білім беру жүйесінің игілігіне жарату қажеттігін көтерді.

Бұл ұсыныстың мәні терең.

Өйткені мемлекеттің мақсаты бірнеше мектепті ғана халықаралық деңгейге шығару емес, әр баланың сапалы білім алуына жағдай жасау болуы керек.

Ал NIS-тің шынайы жетістігі өзінің үздік оқушыларымен ғана емес, өзгелерге қаншалықты көмектесе алғанымен де өлшенеді.

Барлық жаңалықтар