Солтүстік Қазақстан облысының мектептеріне 390 мұғалім мен 35 директор жетіспейді. Бос орынды зейнет жасындағы ұстаздар мен қосымша жүктеме алған педагогтер толтырып отыр. Бұл жерде мәселе зейнеткерлердің жұмыс істеуінде емес. Негізгі қауіп – олар жұмыстан кеткен күні сабаққа кіретін және мектепті басқаратын адамның табылмауы деп жазады Democrat.kz.
Солтүстік Қазақстан облысының мектептерінде зейнет жасына жеткен 312 мұғалім жұмысын жалғастырып жүр. Өңірде барлығы 9 025 мұғалім бар екенін ескерсек, зейнет жасындағы педагогтер бүкіл құрамның шамамен 3,5 пайызын құрайды.
Одан бөлек, облыста 35 мектеп директорының орны бос. Оның екеуі Петропавл қаласында. Тағы 28 мектепті зейнет жасындағы директорлар басқарады. Бұл деректерді облыстық білім басқармасының басшысы Айнагүл Сұрағановаға сілтеме жасаған Qazaqstan Media 2026 жылғы 12 тамызда жариялады.
| Көрсеткіш | Саны |
|---|---|
| Мектеп мұғалімдері | 9 025 |
| Жетіспейтін мұғалімдер | 390 |
| Зейнет жасындағы мұғалімдер | 312 |
| Директорсыз мектептер | 35 |
| Зейнет жасындағы директорлар | 28 |
| Өңірдегі мектептер | 439 |
2025–2026 оқу жылында облыста 439 мектеп жұмыс істеген. Осы көрсеткішпен салыстырғанда, мектептердің шамамен 8 пайызында директор орны бос. Яғни әр он үшінші мектеп тұрақты бірінші басшысыз отыр.
Зейнеткер мұғалім жас маманның орнын тартып отырған жоқ
Мәселені «зейнеткерлер орын босатпай отыр» деп түсіндіру қате болар еді. Өйткені облыста жұмыс іздеген жас педагогтен гөрі бос орын көп.
390 мұғалімдік қажеттіліктің 47-сі ғана Петропавл қаласына тиесілі. Қалған 343 орын облыстың аудандары мен елді мекендерінде орналасқан. Демек, тапшылықтың негізгі салмағы облыс орталығынан тыс мектептерге түсіп отыр.
Зейнет жасындағы мұғалімдердің бәрі бір күнде жұмыстан кетсе, бос орын саны 700-ге жуықтауы ықтимал. Бұл нақты болжам емес, тек қазіргі екі көрсеткішті қосу арқылы көрінетін тәуекел. Өйткені зейнет жасындағы әр ұстаз толық мөлшерлемемен жұмыс істемеуі мүмкін.
Қазақстанның еңбек заңнамасы зейнет жасына жеткен азаматтың жұмысын жалғастыруына тыйым салмайды. Кәсіби білімі мен еңбекке қабілеті жеткілікті қызметкермен еңбек шарты жыл сайын қайта жасала алады. Оның ұзартылуына шек қойылмаған. Бұл норма Қазақстанның Еңбек кодексінде көзделген.
Сондықтан 312 мұғалімнің жасы өздігінен заң бұзушылық немесе білім сапасының төмендігін білдірмейді. Көп жағдайда тәжірибелі педагогтер жабылмай тұрған пәндерді жүргізіп, мектептің жұмысын тоқтатпай отыр.
Бірақ бұл шешім уақытша. Өңір жас маманды тартып, ұстап қала алмаса, кадр тапшылығы жыл сайын зейнеткер мұғалімдердің шешіміне тәуелді бола береді.
Бір жыл бұрын 985 маман қажет болған
Кадр тапшылығы биыл ғана пайда болған жоқ.
2025 жылғы тамызда жаңа оқу жылы қарсаңында Солтүстік Қазақстан облысына 985 педагог қажет болған. Оның 675-і ауыл мектептеріндегі бос орындар еді. Сол кезде 444 мектептің 44-інде директор болмаған.
Өңірдегі университетті педагогикалық мамандық бойынша 493, Мағжан Жұмабаев атындағы жоғары колледжді 432 түлек аяқтаған. Екі оқу орнының түлегін қосқанда 925 жас маман шығады. Бұл сол кездегі бос орындар санына жақын.
Алайда диплом алғандардың бәрі мектепке барған жоқ. Олардың қаншасы облыста қалғаны, қаншасы мамандығы бойынша жұмысқа орналасқаны және қаншасы бір жылдан кейін мектептен кеткені жөніндегі толық ашық есеп жарияланбаған. 2025 жылғы тамыздағы мәліметті Qazaqstan Media таратқан.
Қарашада білім басқармасы тапшылық 206 педагогке дейін қысқарғанын хабарлады. Ең көп сұраныс математика, физика, ағылшын тілі мұғалімдеріне, психологтер мен әлеуметтік педагогтерге түскен.
Ал 2026 жылғы тамызда қажеттілік қайтадан 390 маман болып көрсетіліп отыр.
Бұл деректер тапшылық екі есеге өсті деген кесімді қорытынды жасауға жеткіліксіз. Тамыздағы көрсеткіш жаңа оқу жылы алдындағы барлық жоспарлы бос орынды, қарашадағы көрсеткіш нақты оқу процесі басталғаннан кейін жабылмай қалған орынды көрсетуі мүмкін.
Оған қоса, жарияланған есептердегі жалпы мұғалім саны да сәйкес келмейді: 2025 жылы мектептерде 11 620 педагог бар делінсе, қазіргі материалда 9 025 мұғалім көрсетілген. Қандай қызметкерлердің есептен шығарылғаны түсіндірілмеген.
Демек, білім басқармасы кадр тапшылығын жыл сайын бірдей әдістемемен жариялауы керек. Әйтпесе қоғам қай көрсеткіштің жақсарғанын, қайсысының нашарлағанын анықтай алмайды.
Жас маман ауылға неге тұрақтамайды?
Солтүстік Қазақстан – аумағы 98 мың шаршы шақырым болатын, елді мекендері бір-бірінен алыс орналасқан өңір. Ұлттық статистика бюросының мәліметінше, 2026 жылғы 1 мамырда облыста 512,7 мың адам тұрған. Оның 254,6 мыңы, яғни 49,7 пайызы – ауыл тұрғындары.
2026 жылдың алғашқы төрт айында облыстағы табиғи кему 547 адам болған. Өңір халқының азаюы мектеп пен мұғалім қажеттілігін автоматты түрде жоймайды. Керісінше, оқушысы аз, бір-бірінен алыс ауыл мектептерінің кең желісін ұстап тұруды қиындатады. Өңірлік демографиялық мәліметті Ұлттық статистика бюросы жариялаған.
2025 жылғы қарашада білім басқармасы жас мұғалімнің орташа айлығы Петропавлда шамамен 223 мың, ауылда 264 мың теңге екенін хабарлаған. Тәжірибелі педагогтердің орташа табысы қалада 273 мың, ауылда 301 мың теңге болған.
Ауыл мен қала арасындағы айырма шамамен 28–41 мың теңге көлемінде. Бұл үстеме ауылдағы баспана, жол, интернет, медициналық қызмет және мұғалімнің жұбайына жұмыс табу мәселелерін толық өтейді деу қиын.
«Дипломмен ауылға» бағдарламасы аясында көтерме жәрдемақы мен баспанаға жеңілдетілген несие беріледі. 2024 жылы облыста 85 мұғалім тұрғын үйге бюджеттік несие, 462 педагог көтерме жәрдемақы алғаны хабарланған.
Бірақ бос орындардың сақталуы бір реттік төлемнің жеткіліксіз екенін аңғартады. Мұғалімге ақша ғана емес, тұрақты баспана, қалыпты интернет, аз әкімшілік жүктеме, сапалы мектеп басшылығы және отбасына қолайлы әлеуметтік орта қажет.
30 жылдан астам отырған директор: заң не дейді?
Облыстық білім басқармасының басшысы Айнагүл Сұрағанова Тимирязев ауданындағы Комсомол орта мектебінің директоры білім ордасын 30 жылдан астам уақыт басқарып келе жатқанын айтты.
Бұл дерек бірден құқықтық сұрақ туғызады. Өйткені Қазақстанда мемлекеттік білім ұйымдарының басшыларын ротациялау тәртібі бар.
Қолданыстағы ереже бойынша, бір білім ұйымында директор болып жеті жыл жұмыс істеген басшы ротация тізіміне енгізілуге тиіс. Тізім жыл сайын мамырда жасалады. Ротация қағидасында жеті жылдық мерзім тікелей көрсетілген.
Алайда ереженің практикалық шектеуі бар. Ротация бір елді мекендегі бір типті білім ұйымдарының арасында жүргізіледі. Егер ауылда ауыстыратын екінші мектеп болмаса, директорды басқа мектепке ротациялау мүмкін болмай қалуы ықтимал.
Зейнет жасындағы директорлармен еңбек шартының бір жылға ғана ұзартылуы да ротацияны күрделендіреді. Сондықтан 30 жылдан астам басшылық ету фактісін автоматты түрде «заң бұзушылық» деп атауға болмайды.
Бірақ білім басқармасы мына сұрақтарға жауап беруі керек:
- бұл директор ротация тізіміне енгізілді ме;
- енгізілмесе, қандай құқықтық ерекшелік қолданылды;
- оның қызмет тиімділігі қандай өлшеммен бағаланды;
- мектепте директор болуға дайын резерв бар ма;
- мұндай ұзақ басқару мерзімі бойынша қамқоршылық кеңестің пікірі ескерілді ме?
2026 жылғы мамырда оқу-ағарту министрі Жұлдыз Сүлейменова директорларды ротациялау жүйесін өзгертуді ұсынған. Қала мектептері үшін «2+2», ауыл үшін «3+3» немесе бес жылдық мерзім қарастырылып жатқаны айтылды. Бірақ бұл сол кездегі ұсыныс болатын. Ашық дереккөздерден жаңа тәртіптің түпкілікті бекітілген нұсқасы табылмады. Министрдің мәлімдемесін Zakon.kz жариялады.
Директор тапшылығы – тек Солтүстіктің мәселесі емес
2026 жылғы ақпанда Қазақстан бойынша 490 мектеп директорының орны бос болған. Оқу-ағарту министрлігі ең көп бос орын Солтүстік Қазақстан, Ақмола, Шығыс Қазақстан және Қарағанды облыстарында екенін хабарлаған.
Министрлік дерегіне қарағанда, 2024 жылы ел бойынша 935, 2025 жылы 830 директор орны бос болған. Көрсеткіш азайғанымен, жүздеген мектептің тұрақты басшысыз қалуы басқарушы кадр даярлау жүйесінің әлсіздігін көрсетеді.
Мектеп директоры болу – мұғалімнің қарапайым қызметтік өсуі ғана емес. Ол бюджетке, мемлекеттік сатып алуға, кадрға, қауіпсіздікке және оқу нәтижесіне жауап береді. Ал жауапкершілік өскенімен, конкурс рәсімінің ұзақтығы мен лауазымның тәуекелі білікті педагогтерді директорлыққа ұмтылдырмай отырған болуы мүмкін.
Бұл – ықтимал түсіндірме. Оны дәлелдеу үшін министрлік конкурсқа қанша адам өтініш бергенін, қай кезеңде үміткерлердің шығып қалғанын және бос орын қанша уақыт жабылмай тұрғанын жариялауы қажет.
Білімге 162,7 миллиард бөлінген. Кадрға қаншасы жұмсалды?
Солтүстік Қазақстан облысының 2026 жылғы білім бюджеті 162,7 миллиард теңгеге жуық. 1 маусымға дейін жоспарланған қаржының 99,7 пайызы игерілген. Бұл – бүкіл білім жүйесінің шығыны, оны мұғалім тартуға арналған жеке қаражат деп түсінуге болмайды. Бюджеттік деректі облыс әкімдігі жариялаған.
Алайда бюджет есебінде жас мұғалімді ауылда тұрақтандыруға, директор резервін даярлауға және тапшылығы жоғары пәндерге арнайы ынталандыруға қанша қаржы жұмсалғаны бөлек көрінбейді.
Қаржының игерілуі – нәтиже емес. Нәтиже – физика сабағына физиктің, математика сабағына математиктің кіруі және әр мектепте жауапкершілігі анық тұрақты директордың болуы.
Білім басқармасынан жауап күтетін жеті сұрақ
- Қазіргі 390 бос орын қай пәндер мен аудандарға тиесілі?
- Оның қаншасы толық, қаншасы жарты мөлшерлемелік жұмыс?
- 2025 жылы келген жас мамандардың қаншасы бір жылдан кейін мектепте қалды?
- Мұғалімдердің жалпы саны неліктен 11 620-дан 9 025-ке өзгерді?
- 35 директор орны орта есеппен қанша уақыттан бері бос тұр?
- 30 жылдан астам жұмыс істеген директорға ротация ережесінің қай тармағы қолданылды?
- Зейнет жасындағы 312 мұғалім кеткен жағдайда олардың орнын басатын кадр резерві бар ма?
Түйін
Зейнет жасындағы ұстаздарды мектептен кетіру кадр мәселесін шешпейді. Керісінше, дәл қазір олар бос қалған сағаттарды жауып, мектеп жұмысын ұстап тұр.
Бірақ тәжірибелі педагогке шексіз сүйену де кадр саясаты бола алмайды. Жүйенің мықтылығы адамның зейнетке шыққаннан кейін де амалсыз жұмыс істеуімен емес, оның тәжірибесін қабылдап алатын жас маманның дайын болуымен өлшенеді.
Солтүстік Қазақстандағы басты мәселе – 312 зейнеткер мұғалімнің жұмыс істеп жүргені емес. Басты мәселе – 390 бос орынға және 35 директорлық креслоға келетін адамның әлі табылмауы.
Дайындаған Ұлжан БАҚЫТҚЫЗЫ.
