Директор сенбі күні мектепке келуді талап етті. Оқу ісінің меңгерушісі бірнеше жылдық құжатты қайта әзірлеуді тапсырды. Сынып жетекшісіне ата-аналардан ақша жинау жүктелді. Ал бір мұғалімнен сабақ аяқталған соң үй-үйді аралау сұралды. Мұндай жағдайларда педагог басшылықтың кез келген талабын орындауға міндетті ме? Қазақстанда мұғалімдердің кәсіби құқықтарын қорғайтын арнайы заң бар. Бірақ оның нақты қандай әрекеттерге тыйым салатынын педагогтердің бәрі бірдей біле бермейді. Еңбек заңнамасындағы маңызды талаптарды жинақтадық, деп жазады Democrat.kz.
Қазақстанда мұғалімнің міндеті көп. Сабақ беру, оқушының білімін бағалау, ата-аналармен жұмыс істеу, тәрбие шараларын ұйымдастыру, оқу құжаттарын жүргізу — педагогтің күнделікті қызметінің бір бөлігі.
Алайда мектеп әкімшілігі тапсырған кез келген жұмысты мұғалімнің міндеті деп есептеуге болмайды.
2019 жылғы 27 желтоқсанда қабылданған «Педагог мәртебесі туралы» заңда ұстаздарды кәсіби қызметіне қатысы жоқ жұмыстарға тартуға, заңнамада көзделмеген есептілікті талап етуге және негізсіз тексеруге қатысты нақты шектеулер белгіленген.
Ал 2026 жылы енгізілген өзгерістер құжаттарды қағаз және электрондық нысанда қатар жүргізу мәселесін де нақтылады.
Ендеше мұғалім қандай жағдайда өз құқығын қорғай алады?
1. Директор мұғалімді кез келген жұмысқа жұмсай алмайды
Мектепке комиссия келеді. Директор мұғалімдерге қабырға сырлауды, аула тазалауды немесе кабинеттерді жөндеуді тапсырды делік.
Педагог мұның бәрін орындауға міндетті ме?
«Педагог мәртебесі туралы» заңның 6-бабына сәйкес, заңда көзделген жағдайларды қоспағанда, мұғалімді кәсіби міндеттерімен байланысты емес жұмыстарға тартуға жол берілмейді.
Бұл дегеніміз — педагогті мектептің жөндеу жұмыстарын жүргізуге, құрылыс материалдарын тасуға немесе өзінің лауазымдық міндетіне кірмейтін шаруашылық жұмыстарын орындауға мәжбүрлеуге болмайды.
Бірақ әр тапсырманың сипатын жеке анықтау қажет. Мысалы, мектеп аумағында оқушылармен тәрбиелік немесе оқу іс-шарасын ұйымдастыру педагогтің кәсіби міндетіне жатуы мүмкін.
Сондықтан маңыздысы — жұмыстың қай жерде орындалатыны емес, оның педагогтің қызметіне қандай қатысы бар екені.
2. Мұғалім барлық қағазды толтыруға міндетті емес
Мектептердегі ең жиі талқыланатын мәселенің бірі — есептілік.
Бір жерде мұғалімнен бірнеше жылдық сабақ жоспарларын сұрайды. Екінші жерде әр іс-шараға бөлек есеп жазуды талап етеді. Үшінші мектепте бір ақпаратты бірнеше электрондық жүйеге енгізу тапсырылуы мүмкін.
Ал заң не дейді?
«Педагог мәртебесі туралы» заңның 6-бабында білім беру саласындағы заңнамада көзделмеген есептілікті немесе ақпаратты талап етуге тыйым салынған.
Мұғалімдер жүргізуге міндетті құжаттар 2020 жылғы 6 сәуірдегі №130 бұйрықпен реттеледі. Бұл құжатқа 2026 жылғы 15 шілдеде де өзгерістер енгізілген.
Сондықтан директор немесе оқу ісінің меңгерушісі жаңа есеп талап етсе, педагог оның қандай нормативтік құжатқа негізделгенін сұрауға құқылы.
Бірақ заңда қарастырылған құжаттарды жүргізуден толық бас тартуға болмайды.
3. Бір құжатты қағазға да, электрондық жүйеге де толтыру міндетті ме?
Бұл мәселе де заңда арнайы нақтыланған.
2026 жылғы өзгерістерге сәйкес, педагогке бір құжатты бір мезгілде қағаз түрінде де, электрондық нысанда да жүргізу міндетін жүктеуге тыйым салынған.
Мұның маңызы зор.
Өйткені кей мектептерде мұғалімдер электрондық журналды толтырған соң, дәл сол мәліметті қағазға қайта жазуға мәжбүр болатынын айтып жүр.
Егер ақпарат белгіленген тәртіппен электрондық жүйеге енгізілсе, сол құжаттың екінші данасын қағаз түрінде міндетті түрде жүргізу туралы талаптың құқықтық негізі болуы керек.
Дегенмен бұл мұғалім ешқандай қағаз құжат жүргізбейді деген сөз емес. Әртүрлі мақсаттағы, заңнамада бөлек көзделген құжаттарды рәсімдеу міндеті сақталуы мүмкін.
4. Мұғалімді сенбі-жексенбі күні жұмысқа шақыруға бола ма?
Директор демалыс күні мектепке келуді тапсырды. Себебі мектепке тексеру келеді немесе шұғыл жиналыс өткізу қажет екен.
Педагог не істеуге тиіс?
Алдымен сол күннің еңбек шарты мен жұмыс кестесі бойынша шынымен демалыс күні екенін анықтау қажет.
Егер ол қызметкердің демалыс күні болса, жұмысқа тарту Еңбек кодексінде белгіленген тәртіппен рәсімделуге тиіс.
Жалпы ереже бойынша, демалыс және мереке күндеріндегі жұмысқа тарту жұмыскердің жазбаша келісімін талап етеді. Заңда келісімсіз тартуға болатын ерекше жағдайлар да қарастырылған.
Ал мұндай жұмыс үшін жоғарылатылған ақы төлеу немесе заңда көзделген тәртіппен басқа демалыс күнін беру мәселесі шешілуі керек.
Сондықтан директордың ортақ топқа «Ертең бәрің келесіңдер» деп жазуы еңбек заңнамасындағы рәсімдерді автоматты түрде алмастырмайды.
5. Түнде есеп толтыруға міндеттеуге бола ма?
Мұғалім жұмыс күні аяқталған соң үйіне келді. Бірақ мектеп әкімшілігі кешкі уақытта жаңа тапсырма жіберді.
Оны сол түні орындау міндетті ме?
Бұл жерде жұмыскердің нақты жұмыс уақыты, еңбек шарты, лауазымдық міндеттері және тапсырманың сипаты ескеріледі.
Мұғалімнің барлық кәсіби жұмысы сыныптағы сабақ сағаттарымен ғана шектелмейді. Оның жұмыс уақытына сабаққа дайындалу, әдістемелік, ұйымдастырушылық және басқа да педагогикалық міндеттер кіруі мүмкін.
Алайда белгіленген жұмыс уақытынан тыс қосымша жұмыс істеу талап етілсе, Еңбек кодексінің үстеме жұмысқа қатысты нормалары қолданылуы мүмкін.
77-бапқа сәйкес, заңда көрсетілген ерекше жағдайларды қоспағанда, үстеме жұмысқа тарту жұмыскердің жазбаша келісімімен жүзеге асырылады.
Ал 108-бапта үстеме жұмысқа ақы төлеу қарастырылған. Уақыт бойынша ақы төлеу кезінде ол белгіленген тәртіппен кемінде бір жарым есе мөлшерде төленеді. Тараптардың келісімімен қосымша демалыс уақыты берілуі де мүмкін.
Демек, жұмыстың кешке орындалғаны оның міндетті түрде заңсыз екенін білдірмейді. Бірақ басшылық жұмыскердің еңбек уақыты мен демалыс құқығын ескеруге тиіс.
6. Мұғалімнен ата-аналарға ақша жинатуға бола ма?
Сынып жетекшісіне кабинетке қажетті заттарды сатып алу үшін ақша жинау тапсырылды делік.
Немесе мұғалімнен ата-аналарды белгілі бір басылымға жазылуға көндіру талап етілді.
Мұндай жағдайда педагог не істеуі керек?
«Педагог мәртебесі туралы» заңның 6-бабында мұғалімге тауарлар мен көрсетілетін қызметтерді сатып алу жөніндегі міндеттерді жүктеуге тыйым салынған.
Бұл норма педагогті мектептің қажеттіліктерін ата-аналардың қаражаты есебінен қамтамасыз етуге жауапты адамға айналдыруға болмайтынын көрсетеді.
Мектепке қажетті заттарды сатып алу, жөндеу жұмыстарын қаржыландыру немесе ақылы қызметтерді ұйымдастыру тиісті заңдық тәртіппен шешілуге тиіс.
Ал ата-аналардың өз еркімен жүзеге асыратын бастамалары мұғалімнің міндетті қызметіне айналмауы керек.
7. Директор мұғалімнің сабағына кез келген уақытта кіре ала ма?
Мектепте сабақтарға қатысу білім беру процесін ұйымдастыру мен әдістемелік жұмыстың бір бөлігі болуы мүмкін.
Бірақ мұнда екі бөлек ұғым бар: сабаққа қатысу және ресми тексеру жүргізу.
Мектеп басшысының лауазымдық міндеттері мен ішкі бақылау жүйесі аясында сабаққа қатысуы өздігінен заң бұзушылық болып саналмайды.
Ал «Педагог мәртебесі туралы» заңда заңдарда көзделмеген тексерулер жүргізуге тыйым салынған.
Сондықтан мұғалімге қатысты бақылау шарасының мақсаты, тәртібі және құқықтық негізі маңызды.
Әсіресе сырттан келген адамдардың сабаққа қатысуы мен бақылау жүргізуінің қандай негізге сүйенетіні анық болуы қажет.
Мұғалімнің кәсіби қызметін бақылау оны көпшілік алдында қорлауға немесе негізсіз қысым көрсетуге ұласпауға тиіс.
8. Оқушы немесе ата-ана мұғалімді қорласа, кім қорғайды?
Мұғалімнің ар-намысы мен қадір-қасиеті де заңмен қорғалады.
«Педагог мәртебесі туралы» заңның 7-бабында педагогтің оқушылар мен олардың ата-аналары тарапынан кәсібіне құрметпен қаралуына және тиісінше мінез-құлық көрсетілуіне құқығы бар екені жазылған.
Егер ата-ана мұғалімді балағаттаса, қорқытса немесе оның жұмысына заңсыз кедергі келтірсе, педагог мұндай жағдайды тіркеп, өз құқығын қорғау үшін тиісті мекемелерге жүгіне алады.
Мұғалімге қатысты заңсыз әрекеттердің сипатына қарай әкімшілік немесе өзге де жауапкершілік мәселесі туындауы мүмкін.
Бірақ ата-ананың мұғалімнің жұмысына шағымдануы немесе оның әрекетіне келіспеуі өздігінен заң бұзушылық емес.
Екі тараптың да заңды құқықтары сақталуға тиіс.
9. Директордың шешіміне қарсы шығуға бола ма?
Мектеп басшысы мұғалімге тәртіптік жаза қолданды, оқу жүктемесін өзгертті немесе белгілі бір шешім қабылдады делік.
Педагог директордың кез келген шешімімен келісуге міндетті емес.
«Педагог мәртебесі туралы» заңның 7-бабына сәйкес, мұғалім өзіне қатысты қабылданған мектеп басшысының актілеріне, әрекеттеріне және шешімдеріне жоғары тұрған лауазымды адамдарға немесе сотқа шағымдануға құқылы.
Еңбек дауы туындаған жағдайда Еңбек кодексінде көзделген келісу комиссиясына жүгіну тәртібі де маңызды. Даудың сипаты мен заңда көрсетілген ерекшеліктерге қарай оны қарау жолы өзгеше болуы мүмкін.
Егер мұғалім өзіне қатысты шешімді заңсыз деп есептесе, құжаттың көшірмесін сұрап, оның негізін анықтағаны жөн.
Әсіресе бұйрықтың қабылданған күні, мазмұны және педагогтің онымен қашан танысқаны маңызды.
10. Мұғалім құқығы бұзылса, қайда шағымдануы керек?
Құқық бұзушылықтың сипатына қарай жүгінетін мекеме де өзгереді.
Егер мәселе педагогті кәсіби міндетіне қатысы жоқ жұмысқа тарту, артық есептілік талап ету немесе педагог мәртебесі туралы заң талаптарын сақтамауға қатысты болса, өңірлік Білім саласында сапаны қамтамасыз ету департаментіне шағымдануға болады.
Егер дау жалақы, жұмыс уақыты, еңбек шарты, демалыс немесе жұмыстан босатуға қатысты болса, мемлекеттік еңбек инспекциясының құзыреті маңызды.
Ал қызметтік өкілеттікті асыра пайдалану, қорқыту немесе өзге құқық бұзушылық белгілері болған жағдайда тиісті құқық қорғау органдарына жүгіну мәселесі қарастырылады.
Мемлекеттік органдарға ресми өтінішті e-Otinish жүйесі арқылы да жолдауға болады.
Бірақ шағым жазу кезінде бір маңызды қағиданы ұстанған дұрыс: эмоциялық баға берумен шектелмей, нақты оқиғаны, күнін, берілген тапсырманы және оның қандай құқыққа қайшы келуі мүмкін екенін көрсету қажет.
Мұғалім өз құқығын қалай дәлелдей алады?
Көп жағдайда педагогтерге ең үлкен қиындық тудыратын мәселе — заңды білу емес, оның бұзылғанын дәлелдеу.
Мысалы, директор ауызша тапсырма берді. Мұғалім оны орындаудан бас тартты. Кейін басшылық ондай тапсырма бермегенін айтты.
Осындай жағдайда жазбаша дәлелдің маңызы артады.
Егер күмәнді тапсырма берілсе, педагог оның мақсаты мен құқықтық негізін ресми түрде нақтылауды сұрай алады.
Тапсырма жазбаша берілген болса, сол құжатты сақтау қажет.
Еңбек кестесі, бұйрықтар, жұмысқа қатысты хабарламалар және өзге де материалдар туындаған дауды анықтауға көмектесуі мүмкін.
Сонымен бірге дәлел жинағанда оқушылардың жеке деректерін, медициналық мәліметтерді және өзге құпия ақпаратты заңсыз жарияламау керек.
«Директор тапсырды» дегеннің өзі заңды негіз емес
Мектепте басқарушылық тәртіп болуы қажет. Директор оқу процесін ұйымдастырады, қызметкерлердің жұмысын үйлестіреді және білім беру ұйымының қызметіне жауап береді.
Ал мұғалім өзінің еңбек шартында және лауазымдық міндеттерінде көзделген жұмысты орындауға тиіс.
Бірақ қызметтік бағыныстылық заң талаптарын жоққа шығармайды.
Директордың өкілеттігі де, педагогтің міндеті де заңмен шектелген.
Егер басшылық мұғалімнен қосымша жұмыс талап етсе, оның кәсіби қызметіне қатысын, еңбек шартына сәйкестігін және нормативтік негізін анықтауы қажет.
Сол сияқты мұғалім де өзіне жүктелген заңды міндеттерден негізсіз бас тарта алмайды.
Құқық пен жауапкершілік қатар жүреді.
Құқығы бұзылған мұғалім үнсіз қалуға міндетті емес
Қазақстанда педагогтің кәсіби мәртебесі арнайы заңмен бекітілгеніне бірнеше жыл болды.
Дегенмен мұғалімдердің артық есептілік, қосымша тапсырмалар, негізсіз бақылау және мектеп әкімшілігі тарапынан қысым туралы шағымдары әлі де кездеседі.
Бұл жағдайлардың әрқайсысы жеке қарауды қажет етеді.
Бірақ барлық мұғалім білуге тиіс бір қағида бар: мектеп директорының лауазымы оған заңнан тыс талап қоюға құқық бермейді.
Егер педагогке заңсыз тапсырма жүктелсе, ол оның құқықтық негізін сұрауға, тиісті органға шағымдануға және өз мүддесін заңда көзделген тәсілдермен қорғауға құқылы.
Өйткені мұғалімнің міндеті — балаға білім беру.
Ал оның кәсіби құқығын сақтау — жұмыс берушінің де заңды міндеті.