Шынар Ақпарова оқу-ағарту вице-министрлігіне білім саласынан тыс жерден келген жоқ. Ол 2012 жылдан бері дәл білім сапасын сырттай бағалау, бақылау және қамтамасыз ету жүйесінде қызмет атқарған. Демек, Қазақстандағы білім сапасының бүгінгі жағдайын Ақпароваға мүлде қатысы жоқ, өзінен бұрын қалыптасқан мәселе ретінде көрсету мүмкін емес. Ол осы жүйенің жұмысын сырттан бақылаған адам емес. Керісінше, жүйенің ішінде маманнан бөлім басшысына, департамент басшысына, комитет төрағасының орынбасарына, одан вице-министрге дейін көтерілді.
Шынар Ақпарованың лауазымы тұрақты өсті. Ал өзі жауап берген білім сапасы өсті ме?
Вице-министр болғанға дейін немен айналысты?
Үкімет жариялаған ресми өмірбаянға сәйкес, Шынар Ақпарова:
- 2012–2013 жылдары Қарағанды облысындағы білім сапасын сырттай бағалау бөлімінің жетекші маманы;
- 2013–2018 жылдары осы бөлімнің бас маманы;
- 2018–2020 жылдары бөлім басшысы;
- 2020–2023 жылдары Білім саласында сапаны қамтамасыз ету департаменті басшысының орынбасары;
- 2023–2025 жылдары аталған департаменттің басшысы;
- 2025 жылдың маусымынан қарашасына дейін Білім саласында сапаны қамтамасыз ету комитеті төрағасының орынбасары болған.
2025 жылғы 28 қарашада оқу-ағарту вице-министрі болып тағайындалды.
Яғни Ақпарова кемінде он үш жыл бойы білім сапасын бақылауға, оқу орындарын лицензиялауға, мемлекеттік аттестацияға, білім жетістіктерінің мониторингіне және білім заңнамасының сақталуына жауапты жүйеде отырды.
Комитеттің ресми сипаттамасында оның білім беру ұйымдарын бақылау, лицензиялау, білім жетістіктерін мониторингілеу және министрліктің стратегиялық жұмысына қатысу міндеттері анық көрсетілген.
Сондықтан Ақпароваға қойылатын басты сұрақ: осы жылдар ішінде білім сапасын жақсартқан қандай нақты, өлшенетін нәтиже бар?
Ашық ақпараттан мұндай нәтижені табу қиын.
19 балабақшаның біреуі де аттестациядан өтпеген
2023 жылы Ақпарова Қарағанды облысының Білім саласында сапаны қамтамасыз ету департаментін басқарған кезде облыстағы 39 балабақшаны мемлекеттік аттестациядан өткізу жоспарланған. Алғашқы тексерілген 19 балабақшаның біреуі де аттестациядан өтпеген.
Мұны сол кезде Ақпарованың өзі хабарлаған. Анықталған кемшіліктердің арасында:
- жұмыс жоспарларының үлгілік жоспарға сәйкес келмеуі;
- топтардағы бала санының талапқа сай болмауы;
- қажетті жиһаз бен жабдықтардың жетіспеуі;
- оқу-әдістемелік құралдардың болмауы;
- бейіні сәйкес келмейтін мамандардың жұмыс істеуі;
- педагогтерді аттестациялау жүйесінің әлсіздігі болған.
Департамент бұл кемшіліктерді анықтады. Бұл – оның тікелей міндеті. Бірақ 19 мекеменің біреуі де талапқа сай болмаса, оны сапаны қамтамасыз етудің жетістігі деп көрсету мүмкін емес.
Тексеру кезінде заңбұзушылықты тіркеу – нәтиженің бір бөлігі ғана. Сапаны қамтамасыз ету дегеніміз мәселе асқынғаннан кейін акт толтыру емес, оның алдын алу, әдістемелік қолдау көрсету және кемшіліктің қайта қайталанбауын қамтамасыз ету болуы керек.
Ақпарова басқарған департамент осы 19 балабақшаның қаншасына нақты көмек көрсетті? Бір жылдан кейін қаншасы талапқа сай болды? Балалардың білім алу жағдайы қалай өзгерді? Бұл сұрақтардың жауабы ашық жарияланбаған.
Үш мектеп лицензиясыз бала оқыта бастаған
2024 жылы Қарағанды облысында үш жекеменшік мектеп лицензия алмай тұрып жұмысын бастап кеткен. Бір мектеп лицензияны кейін алған, тағы екеуінің өтініші қаралып жатқан. Ұйымдарға айыппұл салынған.
Сол жылы прокуратурамен бірлескен тексеру барысында 29 мектеп пен 19 колледжде, барлығы 48 білім беру ұйымында біліктілік талаптарына сәйкессіздік анықталған.
Олардың арасында:
- білікті педагогтердің жеткіліксіздігі;
- бейіні сәйкес келмейтін мамандар;
- педагогтердің аттестациядан уақытында өтпеуі;
- санитарлық және өрт қауіпсіздігі талаптарының бұзылуы;
- материалдық-техникалық базаның талапқа сай болмауы;
- оқуға қабылдау және ауыстыру ережелерінің бұзылуы болған. eKaraganda
Бұл жерде де департамент заңбұзушылықты анықтап, шара қолданған. Бірақ негізгі сұрақ өзгермейді: балаларды қабылдап қойғанға дейін лицензиясыз мектептер неге анықталмады?
Бала оқуға кіріп кеткеннен кейін айыппұл салу – алдын алу емес, болған жағдайдың соңынан жүру. Сапаны қамтамасыз ететін органның жұмысы өрт сөндіру қызметіне айналмауға тиіс.
«1000 мектеп» жобасы: сертификат бар, нәтиже қайда?
Білім саласында сапаны қамтамасыз ету комитеті 2023–2024 оқу жылында «1000 мектепке әдістемелік көмек» жобасын өткізді.
Комитеттің қорытынды есебінде жоба аясында елуге жуық онлайн-семинар ұйымдастырылғаны, мұғалімдерге үлгілі сабақтар көрсетілгені, мектептердің бес жылдық даму жоспарына өзгерістер енгізгені және қатысушыларға сертификаттар берілгені жазылған.
Бірақ ең маңызды көрсеткіштер жоқ:
- жобаға қатысқан мектептердің бастапқы білім деңгейі қандай болды?
- жоба аяқталғаннан кейін нәтиже қанша пайызға өсті?
- ББЖМ көрсеткіштері жақсарды ма?
- өңірлік алшақтық қысқарды ма?
- оқушылардың оқу, математика және жаратылыстану сауаттылығы қалай өзгерді?
- мың мектептің қаншасында әдістемелік қолдау нақты нәтиже берді?
Ресми қорытындыда өткізілген семинар мен берілген сертификат саны бар. Балалардың біліміндегі өзгеріс көрсетілмеген.
Семинар өткізу – жұмыс. Сертификат тарату – есеп. Ал білім сапасының өсуі – нәтиже.
Нәтижесі өлшеніп, көпшілікке жарияланбаған жобаны автоматты түрде «пайдалы жоба» деп қабылдай алмаймыз. Оны «түкке керексіз» деп біржақты атауға да жеткілікті дерек жоқ. Бірақ ашық есеп оның пайдасын дәлелдемейді. Мұндай жағдайда жоба білім сапасын көтеру құралынан гөрі, кезекті есептік шара болып көрінеді.
Ақпарова қағазбастылықтың пайдасыз болғанын өзі мойындады
2026 жылғы сәуірде Шынар Ақпарова қолданыстағы педагогтерді аттестациялау тетіктері мұғалімдерге «шамадан тыс және негізсіз жүктеме» түсіретінін мәлімдеді.
Ол педагогтердің тестке дайындалуға, портфолио жинауға, ғылыми мақала жазуға, авторлық бағдарлама мен оқу-әдістемелік материал әзірлеуге көп уақыт жұмсайтынын айтты.
Ең маңыздысы – Ақпарова мұндай материалдардың оқу процесінде жүйелі қолданылмайтынын және білім сапасына елеулі әсер етпейтінін мойындады. Zakon.kz
Бұл – жылдар бойы мұғалімді бала оқытқанына қарап емес, жинаған қағазына қарап бағалаған жүйеге берілген ресми баға.
Бірақ осы жерде тағы бір сұрақ туады: Ақпарова білім сапасын қамтамасыз ету жүйесінде он үш жыл отырғанда бұл қағазбастылықты неге тоқтатпады? Неліктен пайдасыз есептер мен артық талаптар туралы вице-министр болғаннан кейін ғана айтыла бастады?
Ол жүйенің зардабын сырттан көрген жоқ. Сол жүйенің ішінде бөлім басшысы, департамент басшысы және комитет төрағасының орынбасары болды.
Аттестацияны басталғаннан кейін өзгерту – тағы бір даулы шешім
2026 жылғы аттестация басталып кеткеннен кейін министрлік оның тәртібін түбегейлі өзгерту туралы хабарлады. Сол кезде 130 мың педагог өтініш беріп, 50 мың мұғалім тест тапсырып, портфолиосын жүктеп үлгерген.
Педагогтерден пәндік білімді міндетті тестілеуді алып тастау ұсынылды. Алайда бұл бастама мұғалімдермен жеткілікті талқыланбағаны және өзгерісті алдымен пилоттық тәртіпте сынау қажеттігі туралы сын айтылды.
Қазақстанның Еңбек Ері, биология пәнінің мұғалімі Алина Соловьева пәндік білімді тексеруден толық бас тартуды асығыс шешім деп бағалаған. «Время» газеті
Мұнда айқын қайшылық бар. Ақпарова басқарған Қарағанды департаменті білім ұйымдарында бейіні сәйкес келмейтін мамандар мен біліктілігі жеткіліксіз педагогтерді анықтады. Енді сол мәселеге қарамастан, пәндік тестіні алып тастау ұсынылып отыр.
Әрине, тестіні алып тастау педагогті мүлде бағаламау деген сөз емес. Министрлік күнделікті жұмыс пен нақты нәтижеге негізделген басқа бағалау тетігін енгізбек. Бірақ жаңа құралдың тиімділігі дәлелденбей тұрып, бұрынғы тетікті алып тастау жаңа тәуекел туғызуы мүмкін.
Білім сапасы өсті ме, әлде құлдырады ма?
Қолда бар деректер Қазақстандағы білім сапасы түгелдей құлдырап кетті деуге мүмкіндік бермейді. Бірақ түбегейлі жақсарды деуге де негіз жоқ.
PISA-2022 қорытындысында қазақстандық оқушылардың нәтижесі математика, оқу және жаратылыстану бағыттарының бәрінде ЭЫДҰ орташа көрсеткішінен төмен болды. Оқушылардың:
- 50 пайызы ғана математикадан ең төменгі функционалдық деңгейге жеткен;
- 36 пайызы ғана оқудан ең төменгі деңгейден өткен;
- 55 пайызы ғана жаратылыстанудан қажетті төменгі деңгейді көрсеткен. OECD
2025 жылғы ұлттық ББЖМ есебінде белгілі бір оң өзгерістер де бар: 2025 жылы орташа нәтиже 3–9 балға өскен, өңіраралық айырмашылықтар біршама қысқарған. Қарағанды облысы 9-сыныптың оқу сауаттылығы бойынша алдыңғы өңірлердің қатарына кірген.
Бұл деректі жасыруға болмайды.
Алайда сол ресми есептің өзі жүйелі проблемалардың сақталғанын көрсетеді:
- 9-сыныптың математикалық сауаттылық көрсеткіші – 52,85 пайыз;
- жаратылыстану-ғылыми сауаттылық – 45,1 пайыз;
- химиядағы кейбір есептік тапсырмаларды орындау – 16,3 пайызға дейін;
- картографиялық тапсырмалар – 8,4 пайыз;
- тапсырма күрделенген сайын нәтиже тұрақты төмендейді;
- 2022–2025 жылдары базалық және күрделі тапсырмалар арасындағы алшақтық қысқармаған;
- аналитикалық ойлау, модельдеу және білімді өмірде қолдану дағдыларындағы кемшіліктер құрылымдық сипат алған.
Демек, жүйеде аздаған оң динамика болғанымен, негізгі дерт емделмеген. Қазақстан мектебі әлі де жаттауға бейім, ал талдау, салыстыру, дәлелдеу және білімді практикада қолдану кезінде оқушылар қиналады.
Ақпарованың вице-министр болғанына бір жыл да толмағандықтан, осы кезеңдегі ұлттық білім нәтижесін тек оның қызметімен байланыстыру әділ емес. Бірақ оның білім сапасына жауапты жүйеде өткізген он үш жылын есептен алып тастауға болмайды.
Ақпарова жауап беруге тиіс негізгі сұрақтар
Шынар Ақпарованың білім саласындағы басты басқарушылық қателіктері мен әлсіз тұстары деп мыналарды атауға болады:
- Сапаның алдын алу жүйесін қалыптастыра алмау.
Балабақшалар жаппай аттестациядан өтпей, мектептер лицензиясыз ашылғаннан кейін ғана шара қолданылған. - Нәтижеден гөрі тексеру мен есепке басымдық беру.
Қанша тексеру, семинар және сертификат болғаны айтылады. Оның балалардың біліміне әсері көрсетілмейді. - Жобалардың тиімділігін өлшемеу немесе нәтижесін ашық жарияламау.
«1000 мектепке әдістемелік көмек» сияқты жобалардың бастапқы және қорытынды көрсеткіштері қоғамға ұсынылмаған. - Мұғалімдерді жылдар бойы қағазбастылыққа байлаған жүйенің мәселесін кеш мойындау.
Пайдасыз мақалалар, авторлық бағдарламалар мен портфолиолардың білім сапасына әсер етпейтіні вице-министр болғаннан кейін ғана ашық айтылды. - Аттестация ережесін процесс басталғаннан кейін өзгерту.
Он мыңдаған мұғалім бұрынғы талаптарды орындап қойған кезде жаңа тәртіп жарияланды. - Біліктілігі төмен және бейіні сәйкес келмейтін кадрлар мәселесі тұрғанда пәндік тестілеуден бас тартуға ұмтылу.
Жаңа бағалау жүйесінің сенімділігі дәлелденбей тұрып жасалған мұндай қадам сапаға қосымша қауіп тудыруы мүмкін. - Білім сапасындағы құрылымдық кемшіліктерді жоя алмау.
Оқушылардың күрделі тапсырмалар, аналитикалық ойлау және білімді практикада қолдану көрсеткіштері әлі төмен.
«Шынар Ақпарова түк бітірмеді» деген кесімді тұжырымды дәлелдеу үшін оның барлық қызметтік көрсеткіші мен ішкі есептері қажет. Бірақ ашық деректер бұдан да маңызды қорытынды жасауға мүмкіндік береді: оның қызметі кезінде көптеген тексеру, мониторинг, семинар және есеп болғанымен, сол жұмыстардың білім сапасын айтарлықтай көтергені дәлелденбеген.
Ақпарованың қызметтік жолы жылдам өсті. Білім сапасы сол қарқынмен өскен жоқ.
Ендігі мәселе – оның тағы қандай қызметке көтерілетіні емес. Бұрынғы қызметінде нақты не өзгерткені және вице-министр ретінде қандай өлшенетін нәтижеге жауап беретіні.
Редакция Шынар Ақпарова мен Оқу-ағарту министрлігінің осы деректерге қатысты уәжі мен нақты нәтижелерін жариялауға дайын.
Дайындаған Әлия БОЛАТҚЫЗЫ. Democrat.kz.
