Қазақстан экономикасының тұрақты өсуін қамтамасыз ету үшін жаңа инвестициялық жобалар мен технологияларды дамыту, сондай-ақ экономиканы әртараптандыру маңызды. Бұл ретте жаңа бағыттарды іздеумен қатар, елде қалыптасқан дәстүрлі өнеркәсіп салаларының әлеуетін толық пайдалануға болады. Соның бірі – металлургия және мыс өндірісі. Бұл туралы журналист Юрий Масанов өз Facebook парақшасында жазды.
Қазақстанның ірі шикізат қоры ел ішінде терең өңдеу өндірістерін қалыптастыруға мүмкіндік береді. Әлемде мысқа деген сұраныстың артуы бұл бағыттың экономикалық әлеуетін одан әрі күшейтіп отыр. Мыс бүгінде энергетика, электр көлігі, жаңартылатын энергия көздері және цифрлық инфрақұрылым үшін қажетті негізгі металдардың қатарына кіреді. Деректер орталықтары мен жасанды интеллект технологияларының дамуы да металлға деген қажеттілікті арттыруда.
Соған қарамастан Қазақстан мыс концентратын едәуір көлемде сыртқы нарықтарға шығарады. Ұлттық статистика бюросының мәліметінше, 2024 жылы 1,8 млн тонна мыс кені мен концентраты 3,14 млрд долларға экспортталған. 2025 жылы экспорт көлемі 1,4 млн тоннадан асып, жалпы құны 2,8 млрд доллар болды. Ал 2026 жылдың қаңтар-шілде айларында 845 мың тонна өнім шетелге шығарылып, одан 2,3 млрд доллар көлемінде түсім түскен.
Экспорттан түсетін валюталық кіріс айтарлықтай болғанымен, шикізатты ел ішінде өңдеуді тереңдету арқылы оның экономикалық қайтарымын арттыруға болады. Мыс концентраты дайын өнім емес, өндірістік тізбектің бастапқы буыны саналады. Одан кейін мыс балқыту, қара және анодтық мыс өндіру, рафинадтау, катодтық мыс алу, катанка, сым және кабель жасау кезеңдері жүреді.
Әрбір жаңа өңдеу сатысы қосылған құнның көлемін ұлғайтып қана қоймай, жаңа өндірістердің ашылуына жол ашады. Бұл ретте білікті кадрларға сұраныс артып, энергетика, көлік, логистика және сервистік қызметтер секілді аралас салалардың дамуына серпін беріледі.
Мыс концентратының құрамында негізгі металдан бөлек алтын, күміс және басқа да бағалы элементтер кездесуі мүмкін. Заманауи металлургиялық технологиялар оларды өндіріс барысында бөліп алуға мүмкіндік береді. Сонымен қатар мыс балқыту кезінде алынатын күкірт қышқылы уран өндіру мен химия өнеркәсібінде қолданылатын маңызды өнімдердің бірі.
Мыс нарығындағы перспективалар да бұл бағыттың маңызын арттырып отыр. Электр желілерін жаңарту, жаңартылатын энергетиканың дамуы, электр көліктерінің таралуы, деректер орталықтары мен жасанды интеллект инфрақұрылымының кеңеюі металға деген жаһандық сұранысты ұлғайтуы мүмкін.
Халықаралық энергетика агенттігінің бағалауынша, қазіргі өндірістік жобаларды іске асыру қарқыны өзгермесе, 2035 жылға қарай әлемдік мыс нарығында ұсыныс тапшылығы қалыптасуы ықтимал.
Қазақстанның артықшылығы – мыс қоры мен металлургиялық өндірістің болуы, сондай-ақ энергетикалық және көлік инфрақұрылымының қалыптасуы. Осы мүмкіндіктерді пайдалана отырып, мыс өнеркәсібіндегі жаңа инвестициялық циклді бастауға болады.
Алдымен жаңа мыс балқыту қуаттарын іске қосу, кейін катодтық мыс өндірісін ұлғайту, ал экономикалық тиімділігі дәлелденген жағдайда одан да жоғары деңгейдегі өнімдерді шығару бағыттарын дамытуға болады.
Өндірістің көбірек кезеңін Қазақстан ішінде орналастыру табиғи ресурстардан түсетін экономикалық пайданың елде қалатын бөлігін арттырады. Оның нәтижесі жаңа жұмыс орындарынан, салық түсімдерінен, инвестициялардан, технологиялар мен кәсіби құзыреттердің қалыптасуынан көрінуі мүмкін.
Сондықтан Қазақстан үшін өнеркәсіптік дамудың келесі кезеңдерінің бірі дәстүрлі шикізат салаларында жаңа өндірістік қайта өңдеу сатыларын игеру болуы ықтимал. Мұндай тәсілдің мақсаты – тек шикізат экспорттау емес, оның негізінде ел ішінде жоғары қосылған құны бар өнім өндіру.
