Қазақстанда жекелеген әлеуметтік төлемдерді атаулы түрде ұсынуға көшу әлеуметтік қорғау жүйесін дамытудың келесі кезеңі ретінде қарастырылуы тиіс. Мұндай пікірді сарапшы-талдаушы Яков Воронков білдірді деп жазады Democrat.kz
2027 жылғы 1 қаңтардан бастап Қазақстанда әлеуметтік қолдаудың жекелеген шараларын ұсыну кезінде отбасының әл-ауқат деңгейі ескерілетін болады. Сарапшының айтуынша, өзгерістердің негізгі мақсаты — мемлекеттік көмекті ең алдымен оған шын мәнінде мұқтаж азаматтарға бағыттау.
Алдағы өзгерістер туралы сөз қозғамас бұрын, Воронков Қазақстандағы әлеуметтік қолдау жүйесінің қазіргі жұмысын және еліміздің осы салада қол жеткізген нәтижелерін қарастыруды ұсынады.
Бұл бағыттағы жағдайды халықаралық ұйымдардың деректері объективті түрде көрсетеді. Оларға сәйкес, Қазақстан халықты әлеуметтік қорғаумен қамту деңгейі бойынша да, адам дамуының кең ауқымды көрсеткіштері бойынша да өңірде жетекші орындардың бірін иеленіп отыр.
Халықаралық еңбек ұйымының соңғы қолжетімді деректеріне сәйкес, Қазақстан халқының 94,3%-ы әлеуметтік қорғаудың қандай да бір түрімен қамтылған. Бұл — Орталық Азия елдері арасындағы ең жоғары көрсеткіш. Өзбекстанда бұл көрсеткіш 56%, Қырғызстанда — 42,9%, Түрікменстанда — 42,7%, ал Тәжікстанда 34,1%-ды құрайды.
Сарапшы бұл көрсеткішті тікелей әлеуметтік жәрдемақы алатын халықтың үлесі ретінде түсіндіруге болмайтынын атап өтті. Ол әлеуметтік сақтандырудың түрлі тетіктерін қоса алғанда, халықтың жалпы әлеуметтік қорғау жүйесімен қамтылу деңгейін білдіреді.
«Бұл сандар Қазақстанда әлеуметтік қорғаудың айтарлықтай кең жүйесі қалыптасқанын көрсетеді. Сонымен қатар қазіргі әлеуметтік саясатта белгілі бір теңгерімсіздіктер мен жетілдіруді қажет ететін бағыттар бар. Дегенмен сақтап, одан әрі дамыту маңызды болып саналатын жетістіктер де аз емес», — дейді Воронков.
Тағы бір маңызды көрсеткіш — Біріккен Ұлттар Ұйымының Адам дамуы индексі. 2025 жылғы Human Development Report есебіне сәйкес, Қазақстанның адам дамуы индексі (HDI) 0,837-ні құрап, 193 ел мен аумақтың арасында 60-орынға ие болды. Осылайша, Қазақстан адам дамуы деңгейі өте жоғары мемлекеттер тобына кіреді.
Аталған индекс халықтың табыс деңгейін ғана емес, өмір сүру ұзақтығы мен білім деңгейін де ескереді.
«Бұл көрсеткіштер бойынша Қазақстан өңірде жоғары орындарға ие. Мұны әлеуметтік инфрақұрылым мен қолдау жүйесін дамытудың нәтижесі деп бағалауға болады. Сондықтан қазіргі басты міндет, менің ойымша, әлеуметтік қорғау көлемін қысқарту емес, оны барынша нақты әрі тиімді ету», — деп есептейді сарапшы.
Воронков Дүниежүзілік банктің деректеріне де назар аударды. Ұйымның Қазақстандағы әлеуметтік қорғау жүйесіне берген бағасына сәйкес, атаулы әлеуметтік көмектің нысаналы бағытталу деңгейі қазірдің өзінде айтарлықтай жоғары. Атап айтқанда, бұл көмекті тікелей және жанама түрде алушылардың 82,5%-ы табысы ең төмен халықтың 20%-ына жатады.
Салыстырмалы түрде алғанда, азаматтардың белгілі бір санаттарына арналған басқа әлеуметтік бағдарламалар табысы төмен топтарға жатпайтын адамдарды әлдеқайда жиі қамтиды.
Сарапшының пікірінше, алдағы өзгерістердің негізгі мәні де осы мәселемен байланысты.
«Егер отбасылардың қаржылық мүмкіндіктері айтарлықтай ерекшеленетін болса, мемлекеттік көмектің белгілі бір бөлігін бөлу кезінде олардың нақты мұқтаждық деңгейін ескеру қисынды. Қалай болғанда да, ресурстар шектеулі. Сондықтан басты мәселе — бұл қолдауды оған ең көп мұқтаж адамдарға қаншалықты дәл бағыттай алатынымызда», — дейді Воронков.
Талдаушы атаулы қолдау тетіктерін жетілдіру нәтижесінде үнемделетін ресурстарды одан әрі тиімді пайдаланудың маңыздылығын да атап өтті.
«Атаулылықты арттыру арқылы қазіргі әлеуметтік көмек көлемі объективті түрде жеткіліксіз болып отырған отбасыларға қосымша қолдау көрсету орынды болар еді. Сонда өзгерістердің мәні халыққа да түсінікті болады. Яғни мәселе бюджет қаражатын жай ғана үнемдеуде емес, оны әлеуметтік қорғау жүйесі аясында анағұрлым әділ қайта бөлуде», — деп түйіндеді сарапшы.
