2019 жылдан бері Қазақстанда партиялық жүйеден бастап Конституцияға, сайлау тәртібінен Парламенттің құрылымына дейін бірнеше ірі саяси-құқықтық өзгеріс жасалды. Бір саясаттанушылар бұл кезеңді саяси институттарды жаңғырту және билік жүйесін қайта құру үдерісі деп бағаласа, енді бірі заңнамалық жаңалықтардың бәрі бірдей нақты саяси бәсекеге ұласқан жоқ деген пікірде. Орыс тілді басылымдарда жарияланған сарапшылар пікірін салыстырып, жеті жылда Қазақстанның саяси моделі қай бағытта өзгергенін саралап көрдік, деп жазады Democrat.kz.
2019 жылды Қазақстанның қазіргі саяси трансформациясының бастапқы нүктелерінің бірі деуге болады. Нұрсұлтан Назарбаев президенттік өкілетін тоқтатқаннан кейін билік транзиті жүріп, Қасым-Жомарт Тоқаев президент болды. Сол жылдың екінші жартысында Ұлттық қоғамдық сенім кеңесі құрылып, саяси партиялар, сайлау, бейбіт жиындар мен азаматтардың мемлекеттік басқаруға қатысу тетіктеріне қатысты өзгерістер талқылана бастады.
Осы кезеңнен кейін Қазақстандағы саяси реформалар бір ғана заңмен немесе бір референдуммен шектелген жоқ. Керісінше, 2019–2026 жылдары бірнеше рет өзгертілген саяси архитектура қалыптасты.
2020 жыл: партия мен митинг туралы заңдар алғашқы сынаққа айналды
2020 жылы саяси партияларды тіркеуге қажетті мүшелер саны 40 мыңнан 20 мыңға дейін төмендетілді. Мәжіліске өту шегі кейін 7 пайыздан 5 пайызға азайтылды. Әйелдер мен жастарға партиялық тізімдерде квота енгізілді. Бейбіт жиналыстар туралы жаңа заң қабылданып, билік оны рұқсат алу тәртібінен хабарлама тәртібіне көшу ретінде түсіндірді.
Бұл жаңалықтарға берілген сарапшылар бағасы екіге жарылды.
Саясаттанушы Ерлан Саиров жаңа бейбіт жиналыстар туралы заңды қоғамды демократияландыру бағытындағы елеулі қадамдардың бірі ретінде сипаттады. Оның пікірінше, азаматтардың қоғамдық пікірін ашық білдіруіне құқықтық жағдай жасау саяси жүйенің біртіндеп жаңаруына мүмкіндік берді.
Ал саясаттанушы Димаш Әлжанов бұған әлдеқайда сыни қарады. Оның пікірінше, партияны тіркеу талабын жеңілдету формалды түрде алға жылжу болғанымен, жаңа саяси ұйымдарды тіркеудің әкімшілік кедергілері сақталып қалды. Бейбіт жиындарға қатысты да ол арнайы орындар мен бірқатар шектеулер сақталғандықтан, жарияланған «хабарлама қағидаты» толыққанды еркіндікке айналмады деп есептеді.
Осылайша реформалардың алғашқы кезеңінде-ақ кейінгі жылдары да жалғасқан басты пікірталас қалыптасты: заңды өзгерту мен сол заңның нақты саяси тәжірибеге айналуы – екі бөлек мәселе.
2021 жыл: саясат орталықтан өңірге қарай жылжи бастады
Келесі маңызды өзгеріс – ауыл әкімдерін тікелей сайлау.
Бұған дейін жергілікті атқарушы билік көбіне жоғарыдан қалыптасатын жүйенің құрамдас бөлігі ретінде қабылданса, тікелей сайлау азаматтарға өз ауылының әкімін таңдауға мүмкіндік берді.
Бұл өзгеріс саяси реформалардың жергілікті деңгейге түсуінің алғашқы белгілерінің бірі еді.
Алайда мұнда да маңызды сұрақ пайда болды: әкімді сайлау жергілікті өзін-өзі басқаруды автоматты түрде күшейте ме, әлде әкімнің қаржылық және әкімшілік өкілеті шектеулі болса, сайлау институтының ықпалы да шектеулі болып қала ма?
Сондықтан жергілікті сайлау жүйесін енгізу реформалардың аяқталуы емес, жергілікті биліктің дербестігі туралы үлкен мәселенің басталуы болды.
2022 жыл: Қаңтардан кейін саяси реформалар күрт жеделдеді
2022 жылғы Қаңтар оқиғасынан кейін саяси реформалардың қарқыны өзгерді.
16 наурыздағы Жолдауда биліктің шамадан тыс орталықтанғаны айтылып, суперпрезиденттік модельден президенттік республикаға өту мақсаты жарияланды.
Осыдан кейін Конституцияның ондаған бабын қамтыған реформа әзірленіп, 2022 жылғы 5 маусымда республикалық референдум өтті.
Президенттің саяси партия мүшесі болуына тыйым салынды. Президенттің жақын туыстарының саяси мемлекеттік қызмет пен квазимемлекеттік сектордағы басшылық қызметтерді атқаруына шектеу қойылды. Конституциялық сотты қайта құру туралы шешім қабылданды. Мәжілістің өкілеті кеңейтіліп, сайлау жүйесіне мажоритарлық элемент қайта енгізілді.
Саясаттанушы Қазбек Майгелдинов сол кезде өзгерістерді суперпрезиденттік жүйеден өкілеті күшейген Парламенті бар президенттік республикаға өтудің маңызды тетігі деп бағалады. Оның пайымдауынша, тежемелік әрі тепе-теңдік жүйесін күшейту мемлекеттік институттардың өзара қатынасын жаңартуға мүмкіндік берді.
Ал Димаш Әлжанов реформаның бағытын мойындағанымен, оның ауқымын жеткіліксіз деп бағалады. Ол президенттік өкілетті шектеу, партияларды тіркеуді жеңілдету және Парламентті күшейту туралы ұсыныстардың өзегінде бұрынғы саяси жүйені түбегейлі өзгертетін механизмдер жеткіліксіз деген пікір айтты.
Саясаттанушы Асқар Нұрша болса, 2022 жылғы өзгерістерді бұған дейін азаматтардың саясатқа қатысу кеңістігін тарылтқан модельден алыстаудың белгісі ретінде қарастырды.
Демек 2022 жылғы реформаға қатысты да екі көзқарас қатар қалыптасты: бір тарап институционалдық өзгерістің өзін тарихи бетбұрыс деп бағаласа, екінші тарап биліктің нақты бөлінуі мен саяси бәсеке нәтижесіне қарау керектігін ескертті.
Бір президент – бір мерзім
2022 жылы президенттік өкілетке қатысты тағы бір ірі өзгеріс енгізілді: Президент бір рет қана жеті жылдық мерзімге сайланатын модель қабылданды.
Бұл бастама биліктің бір адамның қолында ұзақ уақыт шоғырлануына құқықтық кедергі орнату құралы ретінде ұсынылды. Президенттің өзі жеті жыл стратегиялық бағдарламаны жүзеге асыруға жеткілікті екенін, ал қайта сайлану мүмкіндігінің болмауы мемлекет басшысының саяси шешімдерінде сайлау алдындағы есепке тәуелділігін азайтатынын түсіндірген еді.
Саяси жүйе тұрғысынан қарағанда, бұл Қазақстанның бұрынғы моделінен айтарлықтай ерекшеленді. Бірақ президенттік мерзім мәселесі 2026 жылғы жаңа Конституция қабылданғаннан кейін қайтадан саяси пікірталастың тақырыбына айналды.
2023 жыл: өзін-өзі ұсынған кандидаттар Парламентке қайта келді
2023 жылғы Мәжіліс пен мәслихат сайлауы реформалардың нақты сынағына айналды.
Мәжілістегі 98 депутаттың 69-ы партиялық тізіммен, 29-ы бірмандатты округтер арқылы сайланатын жүйе енгізілді. Партиялардың Парламентке өту шегі 5 пайызға дейін төмендеді. Сайлауға жаңа партиялар қатысты, өзін-өзі ұсынған азаматтарға мүмкіндік берілді.
Саясаттанушы Эдуард Полетаев сол сайлауды бұрынғы науқандармен салыстырғанда бәсекесі жоғары сайлаулардың бірі ретінде сипаттады. Оның пікірінше, жаңа партиялардың және өзін-өзі ұсынушылардың қатысуы кандидаттар арасындағы бәсекені күшейтті.
Саясаттанушы Таисия Мармонтова да өзін-өзі ұсынушылардың болуы сайлауға қосымша динамика бергенін атап өтті. Мәжіліске жеті тәуелсіз кандидаттың өтуі партиялық құрылымнан тыс өкілдіктің қайта пайда болғанын көрсетті.
Бұл 2022–2023 жылдардағы реформалардың ең көзге көрінетін нәтижелерінің бірі болды.
Бірақ дәл осы тетік үш жылдан кейін тағы өзгерді.
Конституциялық сот: азамат пен Конституцияның арасына жаңа тетік келді
2023 жылғы 1 қаңтардан Конституциялық сот жұмысын бастады.
Оның ерекшелігі – азаматтардың Конституцияда бекітілген құқықтары мен бостандықтарына тікелей қатысты нормативтік актілердің конституциялылығына байланысты сотқа өздері жүгіне алуында.
Бұрынғы Конституциялық кеңес жүйесімен салыстырғанда бұл құқықтық қорғаудың қолжетімділігін кеңейтті.
Сондықтан 2022 жылғы реформалардың саяси партиялар немесе сайлау сияқты көзге бірден түсетін өзгерістерінен бөлек, азамат пен мемлекеттің құқықтық қатынасына әсер ететін институционалдық қабаты да болды.
2024 жыл: саяси трансформация әлеуметтік заңнамаға ұласты
2019 жылдан басталған өзгерістердің тағы бір ерекшелігі – кейін реформалардың күн тәртібі таза саяси институттармен шектелмей, әлеуметтік құқықтарға қарай ойысты.
2024 жылғы сәуірде әйелдердің құқықтары мен балалардың қауіпсіздігін қамтамасыз ету мәселелеріне қатысты заңдарға қол қойылды. Ұрып-соғу мен денсаулыққа қасақана жеңіл зиян келтіруге байланысты жауапкершілік күшейтілді.
Бұл заң қоғамдағы тұрмыстық зорлық-зомбылық мәселесінің мемлекеттік саясаттың ірі тақырыбына айналғанын көрсетті.
Алайда кейінгі сараптамалар жазаны күшейтудің өзі жеткіліксіз екенін көрсетті. Мамандар агрессорлармен психологиялық түзету жұмысын жүргізу, жәбірленушілерді қорғау, профилактика және құқық қорғау органдарының әрекеті бір жүйе ретінде жұмыс істеуге тиіс екенін алға тартты.
Яғни саяси-құқықтық реформалардың тиімділігін енді заңның қабылдануымен ғана емес, оның орындалу сапасымен өлшеу мәселесі алдыңғы қатарға шықты.
2026 жыл: саяси жүйе тағы бір рет түбегейлі өзгерді
2019 жылдан бергі реформалардың ең ірі кезеңдерінің бірі 2026 жылға келді.
15 наурыздағы республикалық референдумда Қазақстанның жаңа Конституциясы қабылданып, 1 шілдеден бастап күшіне енді. 1995 жылғы Конституцияның қолданылуы тоқтатылды.
Жаңа модель бойынша екі палаталы Парламенттің орнына 145 депутаттан тұратын бір палаталы Құрылтай құрылды. Вице-президент институты енгізілді. Қазақстан Халық Кеңесі пайда болды.
Бұл жерде ерекше назар аударатын бір саяси парадокс бар.
2022–2023 жылдардағы реформалар бірмандатты округтерді қайта енгізіп, партиядан тыс азаматтарға Мәжіліске өту жолын ашқан еді. Ал 2026 жылғы жаңа модельде Құрылтай депутаттары толықтай пропорционалды, яғни партиялық тізім жүйесі арқылы сайланады.
Демек Қазақстан үш жылдың ішінде сайлау жүйесінде екі түрлі бағытты сынап көрді.
Біріншісінде жеке кандидаттың саяси салмағы артты.
Екіншісінде партияның институционалдық рөлі қайта күшейді.
Бұл жай техникалық өзгеріс емес. Ол Қазақстанда болашақ саяси бәсекенің негізгі алаңы жеке кандидаттар емес, партиялар болатынын білдіреді.
Саясаттанушылар 2026 жылғы өзгерістерді қалай бағалады?
Саясаттанушы Андрей Чеботарев 2026 жылғы конституциялық өзгерістерді жаңа саяси архитектураның қалыптасуы ретінде қарастырады. Оның пікірінше, бір палаталы Парламент пен басқа да жаңа институттар билік органдары арасындағы өкілетті қайта бөледі. Ол Құрылтай сайлауын реформалардың бір кезеңін аяқтап, келесі кезеңін бастайтын оқиға деп бағалады.
Эдуард Полетаев жаңа жүйеде саяси партиялардың рөлі арта түсетініне назар аударады. Оның пікірінше, пропорционалды жүйе Парламентті кәсібилендіріп, партиялардың кадрлық және бағдарламалық жауапкершілігін күшейтуі мүмкін. Сонымен бірге ол Халық Кеңесінің құрылуы өкілдік функциялардың бір бөлігін жаңа консультативтік институтқа ауыстыратынын атап өтті.
Қазбек Майгелдинов соңғы жылдардағы реформаларды саяси плюрализм мен көппартиялықты дамытуға бағытталған үдеріс ретінде бағалайды. Оның пайымынша, ендігі негізгі мәселе – партиялар арасындағы бағдарламалық бәсекенің қалыптасуы.
Бірақ сыни көзқарастағы сарапшылардың бағасы өзгеше.
Саясаттанушы Серік Бейсембаев 2026 жылғы конституциялық реформаны тұрақтылық пен басқарылуды күшейтуге бағытталған модель ретінде қарастырады. Оның талдауында институционалдық құрылым өзгергенімен, саяси еркіндік пен нақты билік бәсекесінің деңгейі бөлек мәселе болып қала береді.
Сарапшы Темір Умаров та жаңа Конституциядан кейінгі Қазақстанды бағалағанда формалды институттардың жаңаруын билік жүйесіндегі нақты күштердің арақатынасынан ажыратып қарау қажеттігін жазады. Оның пікірінше, саяси жүйедегі өзгерістерді тек жаңа мекемелердің құрылуымен өлшеуге болмайды.
Осы пікірлер Қазақстандағы реформалардың басты дилеммасын айқын көрсетеді.
Жеті жылда не өзгерді?
2019–2026 жылдарды бір тұтас кезең ретінде қарасақ, кемінде бірнеше ірі өзгерісті бөліп көрсетуге болады.
Біріншіден, Қазақстанның саяси жүйесі 2019 жылғы қалпында қалған жоқ. Президенттің партиядан тыс болуы, Конституциялық соттың құрылуы, президент өкілетіне қатысты шектеулер, партиялық заңнаманың өзгеруі, жергілікті әкімдерді сайлау тәртібі және Парламенттің бірнеше рет қайта құрылуы – нақты институционалдық өзгерістер.
Екіншіден, реформалардың бағыты үнемі бір сызықпен жүрген жоқ.
2022 жылы билікті орталықсыздандыру мен бірмандатты өкілдікті арттыруға басымдық берілсе, 2026 жылы партиялық пропорционалды жүйеге және бір палаталы Парламентке көшілді.
Үшіншіден, заңнамалық либерализация автоматты түрде саяси бәсеке тудырмайды.
Партия тіркеу талабын төмендету – бір мәселе, қоғамда ықпалды әрі билікке балама ұсына алатын партиялардың қалыптасуы – басқа мәселе.
Төртіншіден, саяси реформаның өлшемі тек Конституциядағы немесе заңдағы өзгерістер саны болмауға тиіс. Оның нәтижесін азаматтың сайлауға қатысу мүмкіндігі, сот арқылы құқығын қорғай алуы, депутаттың сайлаушы алдындағы жауапкершілігі, Парламенттің Үкіметке ықпалы және саяси партиялардың нақты бәсекелестігі арқылы бағалау әлдеқайда маңызды.
Негізгі мәселе енді реформаның санында емес
2019–2026 жылдар Қазақстан тарихындағы саяси заңнама ең жиі қайта қаралған кезеңдердің бірі болды.
Алғашқы жылдары басты ұғым «еститін мемлекет» болса, 2022 жылдан кейін «суперпрезиденттік модельден кету» алдыңғы қатарға шықты. Кейін «Күшті Президент – ықпалды Парламент – есеп беретін Үкімет» формуласы ұсынылды. 2026 жылы мемлекет жаңа Конституциямен, бір палаталы Құрылтаймен және жаңа саяси институттармен тағы бір кезеңге өтті.
Бірақ сарапшылар пікірлерін салыстырғанда бір маңызды қорытынды шығады: саяси жүйені заңмен қайта құруға болады, ал саяси мәдениет, институттардың дербестігі мен шынайы бәсеке бір күнде қалыптаспайды.
Сондықтан 2019–2026 жылдардағы өзгерістерді «бәрі өзгерді» немесе «ештеңе өзгерген жоқ» деген екі қарама-қарсы тұжырымның біріне сыйғызу дұрыс емес.
Институционалдық өзгерістер болды.
Бірақ олардың қаншалықты тұрақты саяси тәжірибеге айналатыны – ендігі негізгі сұрақ.
2026 жылғы жаңа Конституция осы жеті жылдық реформалардың соңғы нүктесі емес, керісінше Қазақстанның жаңадан құрылған саяси институттары іс жүзінде қалай жұмыс істейтінін көрсететін келесі кезеңнің басталуы болуы мүмкін.
