Енді жұмыссыз қалғандарға төленетін ақшаның тәртібі өзгереді

Енді жұмыссыз қалғандарға төленетін ақшаның тәртібі өзгереді

Қазақстанда жұмысынан айырылған азаматтарға берілетін әлеуметтік төлемнің мерзімі екі есе қысқарады. Бұған дейін сақтандыру өтілі жеткілікті адам мемлекеттен алты айға дейін қаржылай қолдау ала алса, 2027 жылғы 1 қаңтардан бастап бұл мерзім үш аймен шектеледі. Үкімет мұндай өзгерісті азаматтарды тезірек жұмысқа орналастыру қажеттілігімен түсіндіреді. Алайда несие төлеп, пәтер жалдап, отбасын асырап отырған адам үш айда тұрақты жұмыс таба ала ма? Жаңа тәртіптің кімдерге қатысты екенін, төлемнің қалай есептелетінін және жұмыссыз қалған азаматтың қандай көмек алуға құқығы барын түсіндіреміз, деп жазады Democrat.kz.

Жұмыссыз қалу — адамның қаржылық жағдайына бірден әсер ететін оқиға.

Кеше тұрақты жалақы алып жүрген азамат бүгін табыссыз қалуы мүмкін. Ал ай сайынғы несие, коммуналдық төлем, пәтерақы мен азық-түлік шығыны ешқайда жоғалмайды.

Қазақстанда мұндай жағдайда азаматтарға Мемлекеттік әлеуметтік сақтандыру қорынан қаржылай қолдау көрсетіледі.

Бірақ 2027 жылдан бастап осы көмекті алу тәртібі айтарлықтай өзгереді.

Ең маңызды жаңалық — әлеуметтік төлемнің ең ұзақ мерзімі алты айдан үш айға дейін қысқарады.

Бұл өзгеріс 2026 жылғы 11 маусымда қабылданған заңда көзделген және 2027 жылғы 1 қаңтардан бастап күшіне енеді.

Кім алты айлық төлемнен айырылады?

Қолданыстағы тәртіп бойынша жұмысынан айырылған адамға әлеуметтік төлем міндетті әлеуметтік сақтандыру жүйесіне қатысу өтіліне қарай бір айдан алты айға дейін беріледі.

Мысалы, бес жыл және одан көп уақыт әлеуметтік аударымдары жүргізілген азамат алты айға дейін төлем алуға құқылы.

Ал жаңа тәртіпте төлем мерзімі былай белгіленген:

  • Әлеуметтік аударымдар 6–12 ай жүргізілсе — бір ай.

  • 12–24 ай жүргізілсе — екі ай.

  • 24 ай және одан көп жүргізілсе — үш ай.

Демек, он жыл еңбек еткен азамат та, үш жыл жұмыс істеген адам да жаңа талап бойынша ең көбі үш ай төлем алады.

Бұрын ұзақ еңбек өтілі төлем мерзімінің ұзаруына мүмкіндік беретін. Енді оның ең жоғарғы шегі қысқарады.

Бұрын төлем алып жүргендердің ақшасы да тоқтай ма?

Жоқ. Бұл жерде маңызды ерекшелік бар.

Егер азаматқа жұмысынан айырылуына байланысты әлеуметтік төлем 2027 жылғы 1 қаңтарға дейін тағайындалса, ол бұрын белгіленген мерзімі аяқталғанша қолданыстағы шарттар бойынша төленеді.

Мысалы, 2026 жылғы желтоқсанда азаматқа алты айлық төлем тағайындалды делік.

Оның төлемі 2027 жыл басталды екен деп автоматты түрде үш айға қысқартылмайды.

Ал 2027 жылғы қаңтарда төлем тағайындауға жүгінген азаматқа жаңа талаптар қолданылады.

Сондықтан өтініш берілген уақыттың маңызы ерекше.

Жұмыстан шыққан адам мемлекеттен қанша ақша алады?

Әлеуметтік төлемнің мөлшері азаматтың бұрынғы табысына байланысты.

Негізгі есептеу кезінде соңғы 24 айда әлеуметтік аударымдар жүргізілген табыс ескеріледі.

Табысты алмастыру коэффициенті — 45 пайыз.

Бірақ бұл жұмыссыз қалған барлық адам бұрынғы жалақысының дәл 45 пайызын қолына алады деген сөз емес.

Төлемді есептегенде міндетті әлеуметтік сақтандыру жүйесіне қатысу өтілінің коэффициенті де қолданылады.

Мысалы, адамның есепке алынатын орташа айлық табысы 300 мың теңге, ал әлеуметтік сақтандыру жүйесіне қатысу өтілі 24–36 ай аралығында делік.

Мұндай жағдайда шартты есеп:

300 000 × 45% × 0,85 = 114 750 теңге.

Осы сомадан міндетті зейнетақы жарнасы ретінде 10 пайыз ұсталады.

Сонда азаматтың қолына шамамен 103 275 теңге түседі.

Бұл — есептеу тәсілін түсіндіруге арналған мысал. Нақты төлем әр адамның әлеуметтік аударымдарына қарай жеке белгіленеді.

595 мың теңгелік шек те өзгереді

Әлеуметтік төлемді есептегенде азаматтың бұрынғы табысының бәрі бірдей шектеусіз ескеріле бермейді.

2026 жылы есепке алынатын айлық табыстың ең жоғарғы шегі — 595 мың теңге. Бұл ең төменгі жалақының жеті есесіне тең.

Мысалы, адам айына бір миллион теңге жалақы алса да, әлеуметтік төлемді есептеу үшін бүкіл бір миллион теңге негізге алынбайды.

2027 жылдан бастап бұл шек те өзгеруі мүмкін.

Ең төменгі жалақыны 85 мыңнан 110 мың теңгеге көтеру жоспарланғандықтан, есепке алынатын табыстың жоғарғы шегі 770 мың теңгеге жетеді.

Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігінің түсіндіруінше, осы жағдайда жұмысынан айырылу бойынша әлеуметтік төлемнің ең жоғарғы мөлшері айына 346 500 теңгеге дейін ұлғаяды.

Бұл — есептік жоғарғы шек. Әр азаматтың нақты төлемі сақтандыру өтіліне, бұрынғы табысына және міндетті ұсталымдарға байланысты анықталады.

Демек, жаңа тәртіпте төлем алу мерзімі қысқарғанымен, оны есептеуге қолданылатын табыс шегі ұлғаяды.

Өз еркіңізбен жұмыстан шықсаңыз, төлем беріле ме?

Иә, берілуі мүмкін.

Бұл көмекті алу үшін міндетті түрде жұмыстан қысқартылу немесе кәсіпорынның жабылуы шарт емес.

Өз еркімен жұмыстан кеткен азамат та әлеуметтік төлем алуға үміткер бола алады.

Басты талап — міндетті әлеуметтік сақтандыру жүйесіне қатысуы және жұмыссыз ретінде ресми тіркелуі.

Яғни бұрынғы табысынан әлеуметтік аударымдар жүргізілген болуы керек.

Ал мүлде ресми жұмыс істемеген, сақтандыру жүйесіне қатыспаған адамға жұмысынан айырылу жағдайы бойынша бұл төлем тағайындалмайды.

Дегенмен ол жұмысқа орналасуға жәрдемдесу және кәсіптік оқыту сияқты басқа мемлекеттік қызметтерді пайдалана алады.

Жұмыссыз қалған адам не істеуі керек?

Ең алдымен, жұмыс іздеуші ретінде тіркелу қажет.

Мұны Enbek.kz электрондық еңбек биржасы немесе тұрғылықты жердегі Мансап орталығы арқылы жасауға болады.

Бұдан кейін мамандар азаматтың біліктілігін, еңбек тәжірибесін және мамандығын ескеріп, оған лайықты бос жұмыс орындарын ұсынады.

2026 жылғы қазаннан бастап енгізілген сынақ жобасы аясында жұмыссыз мәртебесі берілгенге дейінгі жұмыс іздеу кезеңі 13 күнге дейін ұзартылған.

Егер осы мерзімде лайықты жұмыс табылмаса және заңдағы талаптар орындалса, азамат жұмыссыз ретінде тіркеледі.

Содан кейін Мемлекеттік әлеуметтік сақтандыру қорынан төлем тағайындауға өтініш беруге мүмкіндік туады.

Өтінішті eGov.kz, Enbek.kz, қолжетімді банк қосымшалары арқылы немесе Мансап орталығы мен ХҚКО-ға барып рәсімдеуге болады.

Кейбір азаматтарға телефон арқылы төлем тағайындауға келісім беру жөнінде хабарлама да келуі мүмкін.

Бұл мемлекеттік қызмет тегін көрсетіледі.

Электрондық арналар арқылы өтініш қараудың белгіленген мерзімі — төрт жұмыс күні, ал Мансап орталығы немесе ХҚКО арқылы — алты жұмыс күні.

Алайда бұл мерзімге жұмыссыз мәртебесін алу үшін қажет уақыт кірмейді.

Желтоқсанда жұмыссыз қалғандар нені ескеруі керек?

2026 жылдың соңында жұмысынан айырылатын азаматтар үшін маңызды мәселе бар.

Мемлекеттік әлеуметтік сақтандыру қоры келтірген мысалға назар аударайық.

Азамат 18 желтоқсанда жұмыстан шықты делік. Ол 21 желтоқсанда Мансап орталығына жұмыс іздеуші ретінде тіркелуге өтініш берді.

13 күндік мерзім өткен соң, оған жұмыссыз мәртебесі 2027 жылғы 3 қаңтарда берілуі мүмкін.

Мұндай жағдайда әлеуметтік төлем жаңа тәртіп бойынша тағайындалады.

Яғни адамның 2026 жылы жұмыстан шыққаны ғана бұрынғы алты айлық төлем алу мүмкіндігін сақтап қалмайды.

Маңыздысы — жұмыссыз мәртебесін алу және әлеуметтік төлемді тағайындауға жүгіну мерзімі.

Сондықтан жұмыссыз қалған азамат ресми тіркелуді кейінге қалдырмағаны жөн.

Үш айда жұмыс табылмаса ше?

Үкімет жаңа өзгерісті азаматтардың еңбек нарығына тезірек оралуына көмектесу қажеттілігімен түсіндіреді.

Осы мақсатта Мансап орталықтары жұмыссыздарға бос жұмыс орындарын ұсынады, тегін кәсіптік даярлау мен қайта оқыту мүмкіндіктерін қарастырады.

Сонымен қатар мемлекет субсидиялайтын жұмыс орындарына орналасу бағдарламалары бар.

Бірақ мұнда да маңызды құқықтық ерекшелік енгізіледі.

2027 жылдан бастап субсидияланатын жұмыс орнына орналасуға немесе кәсіптік оқуға жолдама алған азаматтарға жұмысынан айырылу бойынша әлеуметтік төлем тағайындаудың бөлек шектеулері көзделген.

Сондықтан жаңа тәртіп бойынша оқуға немесе жұмысқа жолдама алған азамат Мансап орталығынан бұл шешімнің өзінің әлеуметтік төлеміне қалай әсер ететінін алдын ала нақтылағаны маңызды.

Ең бастысы, үш айлық төлем аяқталғанымен, азаматтың жұмыс іздеуге қатысты мемлекеттік қызметтерді пайдалану мүмкіндігі өздігінен жойылмайды.

Қайта жұмыссыз қалсаңыз, тағы төлем ала аласыз ба?

2027 жылдан бастап тағы бір талап қолданылады.

Жұмысынан айырылуына байланысты әлеуметтік төлемді қайта алу үшін алдыңғы төлем алынғаннан кейін кемінде 12 ай өтуі керек.

Бұл — жаңа тәртіптегі елеулі шектеулердің бірі.

Сондықтан азамат бір жұмысынан шығып, әлеуметтік төлем алып, көп ұзамай қайта жұмыссыз қалған жағдайда бұрынғыдай бірден жаңа төлемге өтініш бере алмайды.

Әрбір келесі өтініш кезінде міндетті әлеуметтік сақтандыру жүйесіне қатысу өтілі мен өзге де заңдық шарттар ескеріледі.

Мемлекет үш айда жұмыс тауып беруге кепілдік бере ме?

Жаңа өзгерістің негізгі қайшылығы осы тұста байқалады.

Еңбек министрлігі төлем мерзімін қысқартудың мақсаты азаматтардың жұмысқа орналасуын жеделдету екенін түсіндіреді.

Алайда жұмыссызға үш ай төлем тағайындау сол азаматқа үш ай ішінде міндетті түрде тұрақты жұмыс табылады дегенді білдірмейді.

Еңбек нарығындағы мүмкіндік адамның мамандығына, тәжірибесіне, жасына, денсаулық жағдайына және тұратын өңіріне байланысты.

Мәселен, ірі қалада сұранысқа ие мамандық иесі бірнеше аптада жұмыс табуы мүмкін.

Ал шағын ауылда немесе жұмыс орны аз елді мекенде тұратын адамға лайықты қызмет табу әлдеқайда қиын болуы ықтимал.

Сондықтан бұл өзгерістің тиімділігін бағалағанда төлем мерзімінің қысқарғанын ғана емес, Мансап орталықтарына жүгінген азаматтардың қаншасы нақты жұмысқа орналасқанын да ескеру қажет.

Тұрақты жұмысқа тұру, лайықты жалақы алу және сол жұмыста ұзақ уақыт еңбек ету — әлеуметтік қолдаудың шынайы нәтижесін көрсететін маңызды өлшемдер.

Жұмыссыз қалған азаматқа ең қажет үш нәрсе

Жаңа тәртіпте азаматтың өз құқығын уақытында пайдалануы ерекше маңызды болмақ.

Біріншіден, жұмыстан айырылғаннан кейін жұмыс іздеуші ретінде ресми тіркелу қажет.

Екіншіден, әлеуметтік сақтандыру жүйесіне жүргізілген аударымдарын тексеріп, төлем алу құқығын анықтауы керек.

Үшіншіден, Мансап орталығы ұсынатын жұмыс орындарын, қайта даярлау мүмкіндіктерін және олардың төлем алуға ықпалын нақтылап алған жөн.

Әлеуметтік төлем адамның жоғалтқан жалақысын толық алмастырмайды. Ол — жаңа жұмыс табылғанға дейінгі кезеңде қаржылық ауыртпалықты жеңілдетуге арналған уақытша қолдау.

Ал 2027 жылдан бастап бұл қолдаудың мерзімі қысқарады.

Ендігі басты мәселе — мемлекет қысқарған төлемнің орнын азаматтарға тез әрі лайықты жұмыс тауып беру мүмкіндігімен толтыра ала ма?

Өйткені жұмыссыз қалған адам үшін ең маңыздысы — жәрдемақыға тәуелді болу емес, отбасын қайтадан тұрақты табыспен қамтамасыз ету.

Бірақ сол табыс табылғанға дейінгі үш айдың әр күні де оның отбасы үшін маңызды.

Барлық жаңалықтар