Кеңес Одағының алғашқы әрі соңғы президенті Михаил Горбачевтің жанында жұмыс істеген адамдардың естеліктерінде көпшілік біле бермейтін талай деталь сақталған. Соның бірі – оның соңғы баспасөз хатшысы Андрей Грачевтің жазбалары. Ол 1991 жылдың соңғы айларында Горбачевтің жанында болып, КСРО-ның күйреуін Кремльдің ішінен көрген, деп жазады Democrat.kz.
Андрей Грачев 1991 жылдың тамызынан желтоқсанына дейін Михаил Горбачевтің көмекшісі әрі ресми баспасөз хатшысы болды. Ол президентпен бірге шетел сапарларына қатысып, жоғары деңгейдегі жабық кездесулерге кіріп, одақтың ыдырауына әкелген соңғы саяси күндердің куәсі болған.
Грачевтің естеліктеріндегі ең әсерлі эпизодтардың бірі – 1991 жылдың желтоқсаны.
Сол кезде КСРО іс жүзінде ыдырап жатқан. Республика басшылары Алма-Атада бас қосып, жаңа саяси құрылымның тағдырын талқылаған. Ал Горбачев Мәскеудегі Кремльде қалып, жағдайдың қалай өзгеріп жатқанын бақылаған.
21 желтоқсанда журналист Михаил Горбачевпен сұхбат алу үшін Кремльге келгенде президенттік корпус жартылай қараңғы болған. Электр жарығы мен үкіметтік байланыстың бір бөлігі істемей тұрған. Қызметкерлер баспалдақпен қолшам ұстап жүрген.
Сұхбат кезінде Андрей Грачев секретариат бөлмесінен қайта-қайта шығып, Горбачевке Алма-Атадағы жиын туралы теледидардан алынған жаңа мәліметтерді жеткізіп отырған.
Яғни бір кездері алып державаның тағдыры шешілген Кремльдің өзінде президент елдің болашағы туралы жаңалықты теледидардан күтуге мәжбүр болған.
Грачев кейін бұл кезеңді Горбачев билігінің ғана емес, тұтас кеңестік мемлекеттің соңғы күндері ретінде сипаттады.
Оның айтуынша, соңғы айларда президент аппаратының ықпалы күн сайын әлсіреген. Бұрын Горбачевтің қатысуынсыз шешілмейтін мәселелер біртіндеп басқа орталықтарда қабылдана бастаған.
Баспасөз хатшысы сол кезеңдегі бейресми кездесулерге де қатысқан. Оның айтуынша, ол Горбачевтің шетелдік көшбасшылармен және кеңестік саяси элитамен сөйлесулерін өте жақыннан бақылауға мүмкіндік алған.
Грачев кейін жеке архивіндегі құжаттардың бір бөлігін АҚШ-тағы Ұлттық қауіпсіздік архивіне тапсырды. Бұл материалдарда Горбачев әкімшілігінің соңғы айларындағы баспасөз брифингтері, кездесулер мен саяси шешімдерге қатысты құжаттар сақталған.
Горбачевтің жанында болған тағы бір адам – көмекшісі Анатолий Черняев те күнделіктерінде президенттің соңғы жылдардағы көңіл күйі мен шешім қабылдау стилі туралы жазған.
Черняевтің естеліктерінде 1991 жылға қарай Горбачевтің айналасындағы саяси жүйе бұрынғыдай басқарылмай қалғаны байқалады. Ол кей сәттерде президенттің оқиғаларға кеш жауап бергенін, кейбір адамдарға шамадан тыс сенгенін және күрделі жағдайда нақты шешім қабылдау қиынға соққанын жазады.
Ал Горбачевтің жақын ортасында ұзақ жылдар болған Павел Палажченко оның жеке өміріндегі тағы бір ерекшелікті еске алған: Раиса Горбачева қайтыс болғаннан кейін Михаил Сергеевич бұл қазаны өте ауыр қабылдаған. Жақындары оның өмірінің кейінгі кезеңінде жұбайын жиі еске алып отырғанын айтқан.
Горбачевтің саяси мұрасына көзқарас әлі күнге дейін қарама-қайшы. Біреулер оны «қырғи-қабақ соғысты аяқтаған реформатор» деп бағаласа, енді біреулер КСРО-ның ыдырауына жауапты тұлға ретінде көреді.
Ал оның жанында болған адамдар қалдырған күнделіктер мен естеліктер Горбачевтің саяси бейнесінен бөлек, биліктің ең жоғарғы нүктесінен санаулы айдың ішінде ықпалы азайған адамның ішкі әлемін де көрсетуге мүмкіндік береді.
Ең символдық көрініс те сол 1991 жылдың желтоқсанында қалғандай: қараңғы Кремль, істемей тұрған байланыс және ел тағдырын шешкен жаңалықты сырттан күтіп отырған КСРО президенті.
