Қазақстанда мыс көп өндіріледі, бірақ оны өңдейтін зауыттар жеткіліксіз. Соңғы 35 жылда елімізде мыс кенін өндіру төрт еседен астам артқанымен, дайын мыс шығару көлемі айтарлықтай өзгермеген. Экономист Айдархан Құсайынов мұның себебін түсіндірді, деп хабарлайды Democrat.kz.
Informburo.kz басылымына берген сұхбатында экономист Қазақстанның мыс өндіруге миллиардтаған доллар жұмсағанын, алайда оны өңдеу саласына дәл сондай көлемде инвестиция тартылмағанын айтты.
Оның мәліметінше, 1990 жылдан бері Қазақстанда мыс кенін өндіру көлемі 38,5 млн тоннадан 163,7 млн тоннаға жеткен. Ал тазартылған мыс өндірісі бұрынғы деңгейінде қалған.
«Қазақстан мыс өндіруде үлкен жетістікке жетті. Бірақ металлургия саласында дәл сондай даму болған жоқ», – дейді экономист.
Мәселен, Балқаштағы мыс балқыту зауыты 1938 жылдан бері жұмыс істейді. Ал Жезқазғандағы зауыт өткен ғасырдың 70-жылдарында іске қосылған.
Құсайыновтың айтуынша, бұл кәсіпорындар әбден ескірді деген сөз емес. Бірақ олардың жабдықтарын жаңартып, заманауи технология енгізуге тұрақты түрде қаржы құю қажет. Бұл өндіріс тиімділігіне ғана емес, жұмысшылардың қауіпсіздігіне, тұрғындардың денсаулығы мен қоршаған ортаға да тікелей әсер етеді.
Мыс қымбаттаса да, зауыттар неге пайда таппайды?
Экономист әлемде мысқа сұраныс артқанымен, оны өңдейтін зауыттардың жағдайы күрделеніп бара жатқанын айтады.
Мәселе мынада: кен өндіруші компаниялар мыс концентратын шығарады. Ал металлургиялық зауыттар оны балқытып, дайын металға айналдырады. Сол қызметі үшін зауыттарға арнайы ақы төленеді.
Алайда 2026 жылы әлемдік нарықта мұндай қызмет ақысының негізгі көрсеткіші нөлге дейін төмендеген. Кейбір келісімдерде тіпті теріс мәнге жеткен.
Бірақ зауыттардың шығыны азайған жоқ. Олар электр энергиясына, жұмысшылардың жалақысына, жөндеуге және экологиялық талаптарды орындауға ақша жұмсайды.
Мысалы, 2025 жылы әлем бойынша мыс балқыту зауыттарының тікелей шығыны бір тонна құрғақ концентратқа орта есеппен 124 доллар болған. Қытайда бұл көрсеткіш шамамен 58 долларды құраған. Бұған жаңа жабдық сатып алу мен өндірісті кеңейту шығындары кірмейді.
Зауыттар алтын, күміс және күкірт қышқылын сатудан да табыс табады. Бірақ олардың бағасы тұрақсыз.
Сондықтан мыс бағасының қымбат болуы оны өңдейтін зауыт міндетті түрде мол пайда табады дегенді білдірмейді.
Әлемде мыс зауыттары жабылып жатыр
Құсайыновтың айтуынша, бұл мәселе Қазақстанға ғана тән емес.
1980-жылдары АҚШ-та 15 шақты мыс балқыту зауыты жұмыс істесе, қазір екеуі ғана қалған. Чилиде де кейбір кәсіпорындар жабылған. Ал Филиппиндегі PASAR зауыты 2025 жылғы ақпанда жұмысын уақытша тоқтатқан.
Бұған өндіріс шығынының көптігі, ескірген технология, экологиялық талаптардың күшеюі және шикізат тапшылығы әсер еткен.
Ал Қытай керісінше, әлемдегі ең ірі мыс өңдеу орталығына айналған. Халықаралық энергетика агенттігінің мәліметінше, 2005 жылдан бергі әлемдік мыс балқыту өндірісі өсімінің 90 пайыздан астамы осы елге тиесілі.
Экономист мұны Қытайдағы өндіріс ауқымының үлкендігімен, заманауи технологиялармен және шығынның салыстырмалы түрде төмен болуымен түсіндіреді.
Қазақстан жылына 2,8 млрд доллардың мыс шикізатын сатады
Айдархан Құсайыновтың мәліметінше, 2025 жылы Қазақстан шетелге 1,4 млн тоннадан астам мыс кені мен концентратын экспорттаған. Оның жалпы құны 2,8 млрд доллар болған.
Елдегі зауыттардың қуаты өндірілген шикізаттың бәрін өңдеуге жетпейді.
Осыған байланысты Үкімет отандық металлургиялық кәсіпорындарды ұзақ мерзімге шикізатпен қамтамасыз ету және оны терең өңдеуге инвестиция тарту жолдарын қарастырып жатыр.
Балқашта жылына 300 мың тонна катодты мыс өндіретін жаңа зауыт салу жоспарланған.
Алайда Құсайыновтың пікірінше, шикізатты шетелге сатуға тыйым салу мәселені бірден шешпейді. Өйткені жаңа зауыт салу үшін қомақты қаржы мен инвесторға тиімді жағдай қажет.
Мәселен, Индонезия мыс концентратының экспортын шектеп, оны өз елінде өңдеуге күш салып жатыр. Конго Демократиялық Республикасы да 2026 жылы мыс пен кобальт концентраттарын сыртқа шығаруға қойылған тыйымды жаңартқан, бірақ кейбір ерекшеліктерге рұқсат берген.
Ал Австралия Mount Isa мыс балқыту және Townsville мыс тазарту кәсіпорындарын қолдауға үш жылға шамамен 395 млн АҚШ долларын бөлетінін жариялаған.
Қытай болса жаңа зауыттарды көбейтуден гөрі қолданыстағы өндірістерді шикізатпен қамтамасыз етуге, кен орындарын зерттеуге және шетелдік жеткізушілермен ұзақ мерзімді келісімдер жасауға көңіл бөліп отыр.
Жаңа зауыттарды кім қаржыландырады?
Экономист Қазақстанда талқыланып жатқан мыс концентратын өңдеу тарифін есептеу әдістемесін қолдайтынын айтты.
Қарапайым тілмен айтқанда, зауыттардың шикізатты өңдегені үшін алатын ақысы тек әлемдік нарықтағы бағаға тәуелді болмай, нақты өндірістік шығындарды, белгіленген пайда мөлшерін және инвестицияны да ескеруі керек.
Бірақ бұл зауыттарға негізсіз қосымша табыс беруді білдірмейді.
Құсайыновтың түсіндіруінше, кәсіпорын жабдықтарын жаңартуға жұмсайтын қаржыны тарифке қосуды қаласа, шығынын дәлелдеп, нақты жобасын және оның нәтижесін көрсетуге тиіс.
Оның ойынша, осындай тәртіп инвесторларға ұзақ мерзімге қаржы салуға мүмкіндік береді. Ал мемлекет зауыттарды үнемі бюджеттен қаржыландыруға мәжбүр болмайды.
Мыс өңдеу Қазақстанға не береді?
Экономистің айтуынша, мыс өндіру мен оны балқытудың арасында үлкен айырмашылық бар. Дайын металл шығарылғанда елде жаңа өндірістер ашуға жол пайда болады.
Мәселен, мыстан кабель, сым, фольга, электр жабдықтары және басқа да өнімдер жасауға болады.
Қазір Қазақстанда осындай кейінгі өңдеу өндірістерінің үлесі шамамен 5 пайыз ғана.
Ал бұл салалар дамыса, жаңа жұмыс орындары ашылып, зауыттарға қажетті техника шығаратын, жөндеу және тасымалдау қызметін көрсететін кәсіпорындар да көбейеді. Инженерлер мен басқа да мамандарға сұраныс артады.
Құсайынов Балқаш мыс балқыту зауытын мысалға келтірді. 1938 жылы ашылған кәсіпорын бірнеше ұрпақты жұмыспен қамтып, тұтас қаланың экономикалық тірегіне айналған.
Сондықтан экономист жаңа зауыт салудың пайдасын тек оның қанша жылда өзін ақтайтынымен өлшеуге болмайтынын айтады.
Оның пікірінше, Қазақстан үшін басты мақсат – мысты көбірек өндіріп, шетелге сату ғана емес, сол мыстан дайын өнім шығаратын кәсіпорындарды дамыту. Сонда шикізаттан түсетін табыстың көбірек бөлігі ел ішінде қалып, жаңа жұмыс орындары мен өндірістердің ашылуына мүмкіндік туады.
