Қазақстанда мектеп, білім саласындағы барлық мәселе түбегейлі шешіліп қойған сыңайлы. Енді оқушыларының амандасу мәдениетіне қатысты арнайы ұсынымдар әзірленіп жатыр екен. Ыбырай Алтынсарин атындағы Ұлттық білім академиясы бұл үшін ғалымдардан, сарапшылардан және қоғам өкілдерінен жұмыс тобын құрған. Енді оқушылардың бір-бірімен және мұғалімдермен қалай сәлемдесуі керектігі де білім саласында талқыланатын мәселеге айналды. Алайда мұндай бастама мектептегі тәрбие мәселесін шеше ме, әлде онсыз да ережесі көп білім жүйесіне тағы бір талап қосыла ма, деп жазады Democrat.kz.
Қазақстанның Оқу-ағарту министрлігі мектеп оқушыларының амандасу мәдениетіне қатысты ұсынымдар әзірленіп жатқанын хабарлады. Бұл жұмысқа ғалымдар, білім саласының сарапшылары және азаматтық қоғам өкілдері тартылған.
Ведомствоның мәліметінше, ұсынымдарды дайындау барысында педагогтердің және мемлекеттік органдардың ұсыныстары ескеріледі. Ал дайын құжат депутаттармен талқыланады.
Әзірге ұсынымдардың қашан дайын болатыны және мектептер үшін міндетті талапқа айнала ма, жоқ па, белгісіз.
Бір қарағанда, бұл – оқушыларды үлкенге құрмет көрсетуге, өзара сыйластыққа, әдептілікке тәрбиелеуге бағытталған бастама. Алайда мәселенің екінші жағы да бар.
Амандасу мәдениетін арнайы ережемен қалыптастыру мүмкін бе?
Қазақ қоғамында амандасу ежелден тәрбиенің маңызды бөлігі саналады. Жасы кіші адамның үлкенге сәлем беруі, мұғаліммен амандасуы, өзара ізет көрсетуі – ұрпақтан ұрпаққа жалғасқан әдеп нормалары.
Бұл үшін бұрын арнайы жұмыс тобын құрып, құжат әзірлеудің қажеттілігі болған жоқ. Амандасу мәдениеті отбасындағы тәрбие, қоғамдық орта және күнделікті қарым-қатынас арқылы қалыптасты.
Ендеше, бүгінгі мектепте осы қарапайым әдеп нормасын арнайы ұсыным арқылы реттеу қажеттілігі неден туындады?
Егер оқушылардың амандасу мәдениеті төмендеді деген мәселе бар болса, оның ауқымы қандай? Мұндай қорытынды қандай зерттеулерге немесе нақты деректерге сүйеніп жасалды?
Әзірге жарияланған ақпаратта бұл сұрақтардың жауабы көрсетілмеген.
Оқушылардың амандасуына қатысты қандай қиындықтар анықталғаны, оларды шешу үшін не себепті арнайы ұсыным қажет болғаны және жаңа құжаттың қолданыстағы тәрбие жұмыстарынан қандай айырмашылығы болатыны да түсініксіз.
Мектепте тәрбие жетіспей ме, әлде оны жүзеге асыру тетігі әлсіз бе?
Қазақстан мектептерінде тәрбие жұмысы бұрыннан жүргізіледі. Сынып сағаттары, тәрбие жоспарлары, мектепішілік іс-шаралар, әдеп пен сыйластық туралы түсіндіру жұмыстары білім беру үдерісінің құрамына кіреді.
Соған қарамастан, оқушылардың бір-бірімен қарым-қатынасы, үлкенге құрмет көрсетуі, мұғалім мен шәкірт арасындағы сыйластық мәселелері өзектілігін жоғалтқан жоқ.
Егер қолданыстағы тәрбие жүйесі қажетті нәтиже бермесе, оған жаңа ұсыным қосу мәселені қаншалықты өзгертеді?
Мысалы, оқушы мұғаліммен күн сайын сәлемдесуі мүмкін. Бірақ бұл оның ұстазын шын мәнінде құрметтейтінін білдіре ме?
Сол сияқты бүкіл сынып мұғалім кіргенде орнынан тұрып, дауыстап амандасқанымен, сынып ішіндегі келемеждеу, қорлау, шеттету немесе өзара сыйламау әрекеттері жалғаса беруі мүмкін.
Демек, амандасу мәдениеті мен шынайы сыйластықты бір ұғым деп қарастыруға болмайды.
Әдептіліктің сыртқы көрінісін қалыптастыру бір бөлек, ал баланың бойына адамды құрметтеу қасиетін сіңіру мүлде басқа мәселе.
Жаңа ұсыным мұғалімдерге қосымша міндет жүктей ме?
Бұл бастаманың тағы бір маңызды қыры – оның мектептерде қалай жүзеге асырылатыны.
Егер ұсыным тек түсіндіру сипатында қалса, оны тәрбие жұмысының бір бөлігі ретінде пайдалануға болады.
Ал құжат міндетті талапқа айналса, оның орындалуын кім және қалай бақылайды?
Сынып жетекшілері оқушылардың амандасу мәдениеті бойынша қосымша есеп тапсыра ма? Мектеп әкімшілігі тәрбие жұмысының нәтижесін арнайы көрсеткіштермен бағалай ма? Мұғалімдерден жаңа жоспарлар мен іс-шаралар талап етіле ме?
Мұндай сұрақтардың туындауы заңды. Өйткені кез келген жаңа бастаманың мектептегі нақты жұмысқа қалай әсер ететіні маңызды.
Әзірге Оқу-ағарту министрлігі мұғалімдерге қосымша есеп немесе міндет енгізілетіні туралы мәлімдеген жоқ.
Дегенмен ұсынымның мәртебесі мен оны іске асыру тәртібі анықталмайынша, жаңа бастаманың педагогтердің күнделікті жұмысына қаншалықты әсер ететінін бағалау қиын.
Баланың амандаспауы тәртіп бұзушылық болып санала ма?
Болашақ құжатқа қатысты ең маңызды мәселелердің бірі – оқушының жеке ерекшеліктері мен психологиялық жағдайы.
Балалардың бәрі бірдей ашық, көпшіл емес. Кейбір оқушылар ұялшақ, тұйық келеді. Бірі көпшілік алдында еркін сөйлесе, екіншісі бейтаныс адаммен тілдесуге қиналуы мүмкін.
Мұндай жағдайда амандасудың белгілі бір үлгісін барлық балаға бірдей міндеттеу қаншалықты орынды?
Мәселен, оқушы мұғалімге дауыстап амандаспаса немесе белгілі бір сәтте сәлем бермей өтіп кетсе, бұл әдепсіздік ретінде бағалана ма?
Әлде жаңа ұсыным баланың жасын, мінезін, жеке жағдайын ескере ме?
Тағы бір маңызды жайт – амандасудың ұлттық, отбасылық және әлеуметтік ерекшеліктері. Бір ортада қол алысып амандасу қалыпты болса, екіншісінде бас изеу немесе ауызша сәлемдесу жеткілікті саналады.
Сондықтан құжат барлық оқушыға ортақ сыйластық қағидаларын түсіндіре ме, әлде амандасудың нақты тәртібін белгілей ме деген мәселенің маңызы зор.
Амандасуға қатысты ұсыным балалар арасындағы қатынасты өзгерте ала ма?
Мектептегі сыйластық мәселесін тек оқушы мен мұғалімнің амандасуымен шектеуге болмайды.
Балалар арасындағы қарым-қатынас та осы мәдениеттің маңызды бөлігі.
Оқушы сыныптасын кемсітпеуі, әлсізді қорламауы, өзгенің жеке шекарасын құрметтеуі және келіспеушілікті күш қолданбай шешуі – тәрбие нәтижесін көрсететін маңызды өлшемдер.
Осы тұрғыдан алғанда, амандасу мәдениетіне арналған ұсынымның мазмұны шешуші рөл атқарады.
Егер құжат тек кімнің бірінші сәлем беруі, қалай амандасуы немесе қандай сөз қолдануы керектігін түсіндірумен шектелсе, оның мектептегі жалпы қарым-қатынас мәдениетіне әсері шектеулі болуы ықтимал.
Ал өзара сыйластық, қарым-қатынас әдебі және баланың жеке қадір-қасиетін құрметтеу мәселелері кеңінен қамтылса, бастаманың тәрбиелік мазмұны да өзгеше болмақ.
Мектепке тағы бір құжат керек пе, әлде қалыптасқан ережелердің орындалуы маңызды ма?
Қазақстанда білім беру жүйесіне қатысты жаңа бастамалар көбіне арнайы құжат, ұсыным немесе әдістемелік нұсқаулық түрінде ұсынылады.
Бірақ құжаттың әзірленуі оның іс жүзінде нәтиже беретінін білдірмейді.
Амандасу мәдениеті жөніндегі жаңа ұсынымның тиімділігін бағалау үшін алдымен оның мақсаты, қажеттілігі және күтілетін нәтижесі нақты көрсетілуі керек.
Қандай мәселе шешілмек? Қолданыстағы тәрбие жүйесінде не жетіспейді? Жаңа құжат оқушыға қандай пайда әкеледі? Оның орындалуы қалай бағаланады?
Бұл сұрақтарға жауап берілмейінше, бастаманың шынайы қажеттілігі туралы тұжырым жасау ерте.
Қазір белгілісі – Ыбырай Алтынсарин атындағы Ұлттық білім академиясы арнайы жұмыс тобын құрды, ал әзірленетін ұсынымдар депутаттардың талқылауына ұсынылады.
Олардың міндетті сипат алатыны әзірге нақтыланған жоқ.
Ендігі негізгі мәселе – мектептерде амандасудың кезекті ережесі пайда бола ма, әлде балалар арасындағы шынайы сыйластықты қалыптастыруға бағытталған мазмұнды құжат әзірлене ме?
Бұл сұрақтың жауабы ұсынымдардың түпкілікті мазмұны жарияланғаннан кейін белгілі болады.
Дайындаған - Әлия БОЛАТҚЫЗЫ.
