Қыркүйек басталғалы әлеуметтік желіде бір сөз қайтадан үлкен даудың ортасына түсті. Бір тарап «қыргүйек» деп жазуды сауатсыздық санаса, екінші тарап бұл нұсқаны қазақ тілінің үндестік заңына жақын деп қорғайды. Тіпті мұғалімдердің өзі екіұдай пікірде. Шын мәнінде қайсысы дұрыс, бұл өзгерісті кім ұсынған және неге жұрт әлі күнге дейін келісе алмай жүр, деп жазады Democrat.kz.
Даудың қайта тұтануына мектептегі жазбалар мен оқулықтарда «қыргүйек» нұсқасының кездесуі себеп болған. Кей ата-ана баласының дәптерінен осы нұсқаны көріп, мұғалімнің сауатына күмән келтірген.
Бір желі қолданушысы:
«Қыргүйек деп жазатын болса, бұл кісі қалай мұғалім болды екен?» – деп ашуланған.
Оған жауап бергендер:
«Онда орфографиялық сөздікті қараған мұғалім білімді болғаны ғой», – деп қарсы уәж айтқан.
Тағы бір ата-ана тіпті:
«Жан дүнием қабылдай алмай жатыр. Өмір бойы “қ” деп келдік қой», – деп жазған.
Мәселе шынымен де мұғалімнің сауатсыздығында ма?
Жоқ. Бұл жерде жағдай әлдеқайда күрделі.
«Қыргүйек» нұсқасы аяқ астынан шыққан жоқ
«Қыргүйек» жазылымын белгілі тіл ғалымы, академик Рәбиға Сыздық ұсынған. Ол 2001 жылғы емле ережелерінде фонетикалық өзгеріске түскен кейбір біріккен сөздерді айтылуына жақындатып жазуды ұсынды. Сол қатарда «шегара», «көгөніс», «қыргүйек» нұсқалары көрсетілген.
Рәбиға Сыздықтың мақсаты – жазу мен айтылым арасындағы алшақтықты азайту еді. Оның пікірінше, қазақ тіліндегі кейбір біріккен сөздер күнделікті сөйлеуде дыбыстық өзгеріске ұшырайды да, жазуда сол көне тұлғасында қалып қояды.
Мәселен, «қыркүйек» сөзі сөйлеу барысында «қыргүйек» болып айтылуы мүмкін. Осы логикамен ғалым оны жазуда да айтылымға жақындатуды ұсынған.
Бірақ мәселе дәл осы жерден басталды.
2013 жылғы сөздік пен кейінгі қайшылық
2013 жылғы орфографиялық сөздікке қатысты Рәбиға Сыздықтың өзі кейін арнайы түсініктеме берген. Ол бұл сөздікке редактор ретінде қатыспағанын, бірақ «қыркүйек», «шекара», «көкөніс» сөздеріндегі дыбыстық өзгеріс жайлы ұсынысын бұрын айтқанын жеткізген.
Ал А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтының бас ғылыми қызметкері Құралай Күдеринова кейінгі түсіндірмесінде қазіргі кирилл жазуында «қыркүйек», «көкөніс», «шекара» нұсқаларын қолдану орынды екенін айтқан. Сонымен бірге Рәбиға Сыздық белгілі бір өтпелі кезеңде екі нұсқаны да қатеге санамау керек деп ескерткен.
Яғни бүгінгі дау «дұрыс пен бұрыс» арасындағы қарапайым таңдау емес. Бұл – қазақ емлесіндегі ұзақ жылдар бойы шешілмей келе жатқан норма дауы.
«Бұрынғы “қыркүйек” қайда кетті?»
Желі қолданушыларының бір бөлігі «қыргүйек» нұсқасын қабылдай алмай отырғанын жасырмайды.
Бір қазақ тілі мен әдебиеті пәнінің мұғалімі:
«Біз қыркүйек деп жазамыз. Себебі ол нұсқаны ешкім қате демеді. 11 жыл мектепте қыркүйек деп білім алдым, ЖОО-да да солай оқыдым, 10 жылдан астам қыркүйек деп сабақ бердім. Соңғы 6–7 жылда “к – г-ге айналды” дегенді естіп, миым қабылдамады», – деп жазған.
Тағы бір пікір иесі:
«Негізі бұл сөз “қырық күйек” дегеннен шыққан еді. Не болып кетті?» – деген.
Бұл пікірдің де тарихи негізі бар. «Қыркүйек» сөзінің этимологиясын «қырық» және «күйек» компоненттерімен байланыстыратын түсіндірулер бар. Бірақ қазіргі орфографиялық норма тек этимологиямен емес, тілдегі қалыптасқан қолданыс пен фонетикалық заңдылықпен де айқындалады.
«Қалай естісең, солай жаза берейік пе?»
Қарсы тараптың ең көп айтқан уәжі осы.
Бір қолданушы:
«“Қалай естілсе, солай жазу керек” деген түсінік қалай пайда болды? Онда “қыркүйек” емес, “қыргүйек”, “Күлтылдық” деп жаза береміз бе?» – деп сынаған.
Тағы бірі мұндай өзгерістерді орыс империясы мен кеңестік тіл саясатының қалдығымен байланыстырып, «қыркүйек» нұсқасын тарихи тұрғыдан дұрыс деп есептеген.
Бірақ бұл пікірлердің бәрі бірдей ғылыми қорытынды емес. Әлеуметтік желідегі көптеген жазба эмоция мен жеке тілдік дағдыға сүйенеді.
Сондықтан «қыргүйек» дегенді бірден сауатсыздық деп, ал «қыркүйек» дегенді ескілік деп кесіп айту дұрыс емес.
Балаларға қайсысын үйрету керек?
Мәселенің ең маңызды тұсы осы.
Мектеп оқулығында бір нұсқа, мұғалімнің өзінде екінші нұсқа, ал ата-ананың санасында үшінші норма болса, бала шатасады.
Бұл жерде жауапкершілікті мұғалімге артып қою әділетсіз.
Егер оқулықта «қыргүйек» деп берілсе, мұғалім сол оқулыққа сүйенуі мүмкін. Ал егер ресми қолданыста «қыркүйек» басым болса, ата-ана да соны дұрыс көреді.
Мәселе мұғалімнің сауатында емес, емле нормасының қоғамға түсінікті әрі бірізді жеткізілмеуінде.
Құралай Күдеринова бұған дейін қазіргі кирилл жазуында «қыркүйек» нұсқасын қолдану орынды екенін айтқан.
Сондықтан бүгінгі таңда ресми және қоғамдық қолданыста ең орныққан нұсқа – «қыркүйек».
Ал «қыргүйек» – ғылыми ортада ұсынылған, орфографиялық сөздіктерде белгілі кезеңде қолданысқа енгізілген нұсқа. Оны абсолютті қате деуге болмайды, бірақ қоғам оны толық қабылдап кеткен жоқ.
Бір сөздің өзі неге осыншама дау тудырады?
Себебі бұл тек бір айдың атауы емес.
Бұл – қазақ тілінің емлесі кімнің шешімімен өзгеруі керек деген үлкен мәселе.
Ғалым ұсына ма?
Министрлік бекіте ме?
Қоғам қабылдай ма?
Мектеп бірден қолдана ма?
Егер жаңа норма енгізілсе, оны жұртқа кім түсіндіреді?
Әлеуметтік желідегі дау осы сұрақтарға нақты жауап жоқ екенін көрсетіп отыр.
Бір нәрсе анық: мұғалімді «қыргүйек» деп жазғаны үшін сауатсыз деп атау – асығыс үкім.
Сол сияқты жұрттың ондаған жыл бойы қолданып келген «қыркүйек» нұсқасын «дұрыс емес» деп бір күнде сызып тастау да қисынсыз.
Тілдегі норма кабинетте ғана емес, халықтың қолданысында да орнығуы керек.
Ал әзірге қыркүйек басталған сайын қазақ қоғамы бір айдың атын қалай жазатынын қайтадан талқылап келеді.
