Осыдан 10–15 жыл бұрын әлеуметтік саясаттың тиімділігі көбіне жәрдемақы көлемі мен мемлекет бөлген қаржы мөлшері арқылы бағаланатын. Қазір бұл өлшем біртіндеп өзгеріп келеді. Бүгінде мықты әлеуметтік модель дегеніміз – отбасының табысына қарамастан, әр баланың сапалы балабақшаға баруы, заманауи мектепте білім алуы, ерекше білім беру қажеттілігі болса тиісті көмекке қол жеткізуі және кейін әлемдік деңгейдегі университетке түсу мүмкіндігіне ие болуы деп жазады Democrat.kz.
Қазақстанның жаңа әлеуметтік саясаты да осы бағытқа бет бұрып келеді. Білім енді тек бюджет шығыны емес, елдің келешегіне салынатын стратегиялық инвестиция ретінде қарастырыла бастады.
Жаңа Конституцияда білім, ғылым, мәдениет пен инновацияға ерекше басымдық берілуі де осы ұстанымды аңғартады. Бұл жерде негізгі мақсат – адам капиталын дамыту, яғни азаматтың білім алуына, жаңа дүние жасауына және өз қабілетін толық іске асыруына жағдай қалыптастыру.
101 жаңа мектеп салынып жатыр
Бұл бағыттағы бастамалар нақты жобалар арқылы жүзеге аса бастады. 2026 жылдың басынан бері Қазақстанда жалпы сыйымдылығы 59 мыңнан астам оқушы орнына арналған 101 мектептің құрылысы басталды. Оның 84-ін жыл соңына дейін пайдалануға беру жоспарланған.
Сонымен қатар қолданыстағы 307 мектепке ауқымды жаңғырту жұмыстары жүргізіліп жатыр.
Мектепке дейінгі білім беру саласында да орын тапшылығын азайту шаралары қолға алынған. Алты ай ішінде балабақшалардан 15 мыңға жуық жаңа орын ашылды. Бір миллионнан астам нысаналы ваучердің берілуі кезекті шамамен екі есеге қысқартуға мүмкіндік берген.
Алайда білім сапасы жаңа ғимарат салумен ғана өлшенбейді. Негізгі мәселе – әр баланың қандай мүмкіндікке ие болып отырғаны және мемлекеттік ресурстың қаншалықты әділ бөлінетіні.
Мемлекет таңдаулы мектептерді емес, жаппай білімді қолдауы керек
Қазіргі білім саясатының өзегіне сапалы білімге тең қолжетімділік қағидасы шығып келеді. Баланың қай отбасында дүниеге келгені немесе қай елді мекенде тұратыны оның білім алу мүмкіндігін шектемеуге тиіс.
Премьер-министр Олжас Бектенов те бюджет қаражаты негізінен табысы жоғары аз ғана отбасының балалары оқитын білім беру жобаларын қаржыландыруға жұмсалмауы керек екенін айтқан.
Мемлекеттің басты міндеті – барлық балаға сапалы білім бере алатын мықты жалпы білім беретін мектеп қалыптастыру.
Бұл халықаралық тәжірибеге де сәйкес келеді. Көптеген елде беделді жекеменшік мектептер өз қаражаты, қайырымдылық қорлары және ата-аналардың төлемі есебінен дамиды. Ал мемлекеттік білім беру жүйесінің негізгі міндеті – қоғамның барлық мүшесіне тең бастапқы мүмкіндік беру.
Сарапшылардың пікірінше, мықты бұқаралық мектеп әлеуметтік мобильділіктің ең маңызды тетіктерінің бірі. Егер шағын қалада немесе ауылда тұратын бала заманауи білімге, технологияға және білікті мұғалімге қол жеткізсе, білім шын мәнінде әлеуметтік лифтке айналады.
Ерекше қажеттілігі бар балаларға қандай көмек көрсетіледі?
Қазақстанда ерекше білім беру қажеттілігі бар 237 мыңнан астам бала тұрады. Олардың 138 мыңнан астамы қатарластарымен бірге жалпы білім беру ортасында оқып жүр.
Ел бойынша ерте араласу орталықтары, психологиялық-педагогикалық қолдау қызметтері жұмыс істейді. Мектептерде 6,5 мыңға жуық педагог-ассистент еңбек етеді.
Башқұрт энциклопедиясы институтының аға ғылыми қызметкері Александр Кобыскан мұндай шешімдер әлеуметтік жүйенің кемелдігін көрсетеді деп санайды.
«Мемлекет тек пандус орнатумен шектелмейді. Ел бойынша оңалту ұйымдары, ерте араласу орталықтары жұмыс істейді, балалар психологиялық-педагогикалық көмек алады. Бұл – әр бала өз әлеуетін аша алатын орта», – дейді сарапшы.
1,7 миллион оқушы тегін ыстық тамақпен қамтылды
Білімге тең қолжетімділік тек мектеп пен мұғалімге байланысты емес. Баланың киімі, тамағы және оқу құралдары да маңызды.
Биыл тегін ыстық тамақ ұйымдастыруға 209 миллиард теңгеден астам қаражат бөлінген. Нәтижесінде 1,7 миллион мектеп оқушысы ыстық тамақпен қамтамасыз етілді.
Сонымен қатар жарты миллионға жуық бала «Жалпыға міндетті білім беру» қоры арқылы мектеп формасын, аяқкиім және оқу құралдарын сатып алуға көмек алған.
Ресейлік саяси шолушы, жазушы әрі тележүргізуші Леонид Млечин мұндай жүйелі шаралар қоғамда тұрақтылық пен қорғалғандық сезімін қалыптастыратынын айтады.
«Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың саясаты әлеуметтік жайлылық пен сенімділік сезімін қалыптастырады. Мемлекет мектепке қаржы салып, балалы отбасыларды қолдап, тегін спорт пен шығармашылықты дамытқанда, адам мұның бір реттік шара емес, болашаққа жұмыс істейтін жүйе екенін түсінеді», – деді ол.
Балалардың қауіпсіздігі – мемлекеттік саясаттың бөлігі
Соңғы жылдары балалар мен отбасы мәселесі мемлекеттік күн тәртібінің маңызды бағытына айналды.
Леонид Млечиннің айтуынша, балалардың қауіпсіздігі, буллингке қарсы күрес, ерекше білім беру қажеттілігі бар балаларды қолдау, жетім және ата-анасының қамқорлығынсыз қалған балаларды баспанамен қамтамасыз ету, әйелдер мен балаларды тұрмыстық зорлық-зомбылықтан қорғау мәселелеріне мемлекеттік деңгейде назар аударыла бастаған.
Елде 20 психологиялық көмек орталығы жұмыс істейді. Онда 16 мыңнан астам жеке кеңес өткізілген.
Мектептерге «111» байланыс орталығының QR-кодтары орналастырылып, жыл басынан бері 31 мыңнан астам бала түрлі көмек алған.
Бұл шаралардың тиімділігі статистикамен ғана емес, баланың нақты қауіпке тап болған сәтте көмекті қаншалықты тез ала алатынымен өлшенуге тиіс.
Білім ел экономикасын қалай өзгертеді?
Қазіргі білім саясаты мектеппен аяқталмайды. Негізгі сұрақ – Қазақстан алдағы 10–20 жылда білім экономикасында бәсекелесе ала ма?
Бүгінде экономикалық өсімнің басты факторларының бірі – адам капиталының сапасы. Табиғи ресурсы мол ел ғана емес, білім мен технология жасай алатын мемлекет алға шығады.
Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университетінің проректоры, білім беру жүйелері мен цифрлық трансформация маманы Рафис Абазов білім, ғылым, мәдениет және инновация басымдықтарының Конституцияда бекітілуін ұзақ мерзімді даму стратегиясы деп бағалайды.
«Әлемде білім деңгейі мен экономиканың дамуы арасында тікелей байланыс бар. Адам капиталына салынған инвестиция еңбек өнімділігін арттырады, инновацияны ынталандырады және елдің бәсекеге қабілеттілігін күшейтеді», – дейді сарапшы.
Оның сөзінше, ЮНЕСКО деректері дамыған елдердегі еңбек өнімділігі өсімінің 70 пайыздан астамы адам капиталын дамытумен байланысты екенін көрсетеді. Білім алған әрбір қосымша жыл адамның болашақ табысын орта есеппен 5–6 пайызға арттыра алады.
Дамыған мемлекеттер білімге жалпы ішкі өнімінің 4–6 пайызын, ғылыми зерттеу мен әзірлемелерге 2–4 пайызын жұмсайды.
Қазақстанның 20 университеті әлемдік рейтингке енді
Рафис Абазовтың айтуынша, Қазақстан әлемдік білім беру үрдістеріне біртіндеп бейімделіп келеді.
Шетелдік университеттермен ынтымақтастық кеңейіп, жетекші жоғары оқу орындарының филиалдары ашылып жатыр. Академиялық ұтқырлық пен жасанды интеллект технологияларын білім беру жүйесіне енгізу жұмыстары да күшейген.
QS World University Rankings 2026 рейтингіне Қазақстанның 20 университетінің енуі тарихи жетістік ретінде бағаланып отыр.
«Бүгінде табиғи ресурсы мол елдер емес, білім мен технология жасай алатын мемлекеттер бәсекелеседі. Сондықтан білімді халықаралық деңгейге шығару, ғылымды дамыту және болашақ экономикасына маман даярлау – ұлттық бәсекеге қабілеттілік мәселесі», – дейді сарапшы.
Жәрдемақы мәселені уақытша шешеді, білім тағдырды өзгертеді
Әлеуметтік көмек қиын жағдайға тап болған азаматты уақытша қолдайды. Бірақ оның өмірлік мүмкіндігін түбегейлі өзгертетін негізгі құрал – сапалы білім.
Мықты мектеп, қолжетімді балабақша, инклюзивті орта, білікті педагог және бәсекеге қабілетті университет – азаматтың мемлекеттің тұрақты көмегіне тәуелді болмай, өз болашағын өзі қалыптастыруына мүмкіндік береді.
Сондықтан мектепке, университетке, ғылымға және адам капиталына жұмсалған қаржы қарапайым бюджет шығыны емес. Бұл – мемлекеттің алдағы бірнеше онжылдықтағы экономикалық тұрақтылығы мен бәсекеге қабілеттілігіне салынған инвестиция.
Білім шын мәнінде әлеуметтік лифтке айналуы үшін бір ғана жаңа мектеп салу жеткіліксіз. Ауыл мен қаладағы білім сапасының алшақтығын қысқарту, мұғалім мәртебесін нақты қорғау, бағдарламаларды заман талабына бейімдеу және баланың сын тұрғысынан ойлау қабілетін дамыту қажет.
Білім – тек диплом емес. Ол адамның таңдау еркіндігі, елдің технологиялық қуаты және мемлекеттің ең сенімді капиталы.
