Әлеуметтік желіде Арыстан имамның қаралы үйдегі көңіл айту әдебіне қатысты пікірі қызу талқыланып жатыр. Ол ер адамдардың қазаға ұшыраған әйелдерді құшақтап жұбатуын құптамай, бөтен адамның денесіне қол тигізуге болмайтынын айтқан. Алайда желі қолданушылары мұны қазақтың ғасырлар бойы қалыптасқан көрісу, жоқтау және көңіл айту дәстүріне қайшы пікір деп қабылдады. Діни тыйым мен ұлттық ғұрыптың арақатынасы тағы да таласқа түсті, деп жазады Democrat.kz.
Әлеуметтік желіде Арыстан имамның адам қайтыс болғанда көңіл айту үшін қаралы үйге барған ер адамдардың әйелдерді құшақтауына қатысты айтқан сөзі көпшіліктің наразылығын туғызды.
Бейнежазбада имам қазалы үйде ер адамның әйелді құшақтап, көңіл айтуын дұрыс емес деп бағалап, біреудің денесіне қол тигізуге болмайтынын түсіндіреді.
Алайда қазақ қоғамында мұндай әрекеттің астарында тек дене жақындығы емес, қайғыға ортақтасу, жанашырлық білдіру, жақынынан айырылған адамға сүйеу болу сияқты терең адамгершілік мән жатыр.
Қазақтың қаралы үйдегі көрісу дәстүрі де осы түсініктен туған.
«Ол құшақтасу емес, көрісу»
Имамның сөзіне келіспеген оқырмандардың бірі:
«Ол құшақтасу емес, көрісу бұл бұрыннан келе жатқан дәстүр сен өзің бүйректен сирақ шығардың», – деп жазған.
Тағы бір азамат:
«Құшақтау емес, бұл Көңіл айту», – деген пікір білдірген.
Ал келесі оқырман:
«Ол құшақтасу емес көрісу көңіл айту. Олай болса әйел,қыз, келінінен бөлініп жеке тамақ іш. Қазақ қазақ болғалы наурызда құшақтасып көріскен», – деп наразылық танытқан.
Бұл пікірлерде бір ортақ ой бар: қазақтың көңіл айту рәсімін күнделікті өмірдегі құшақтасумен бірдей қарастыруға болмайды.
Қаралы үйге келген адам марқұмның туыстарымен көрісіп, олардың қайғысына ортақтасады. Кейде егіліп жылаған адамды құшақтап жұбатады, иығына қолын қойып демеу білдіреді.
Мұның бәрі адамдар арасындағы жақындыққа, туыстық қатынасқа және қалыптасқан әдепке байланысты.
Қазақтың көрісу дәстүрі қайдан шыққан?
Қазақ этнографиясында көрісу тек Наурыз мерекесіне қатысты ғұрып емес.
Оның қазаға байланысты қалыптасқан бөлек түрі бар.
Этнографиялық еңбектерде қазақтың кісі қайтыс болғанда құшақтасып жыласатыны, ал қыз ұзатылғанда қимастықпен қоштасатыны сипатталған.
Тарих ғылымдарының докторы Шайзада Тоқтарбаева қазақ халқының дәстүрлі сәлемдесу әдебін зерттей отырып, құшақтаудың адамдар арасындағы шынайы көңіл күйді, жылы сезімді білдіретінін көрсеткен.
Дегенмен қазақ қоғамында амандасу мен көрісудің үлгілері адамдардың жынысына, жасына, туыстық жақындығына және аймақтық ерекшеліктеріне қарай өзгеріп отырған.
Қаралы үйдегі көрісу де барлық адамның бір-бірін міндетті түрде құшақтауын білдірмейді. Оның басты мақсаты — қайғыны бөлісу.
Қазақ жақыны қайтыс болған адамды жалғыз қалдырмаған. Ағайын-туыс, көрші-қолаң, дос-жаран келіп, көңіл айтып, қаралы отбасының ауыртпалығын бөліскен.
Көрісу, жоқтау, естірту, көңіл айту, жұбату — бір-бірімен сабақтасқан тұтас дәстүр.
Сондықтан қаралы үйдегі құшақтасудың мәнін тек ер мен әйел арасындағы дене жақындығына тіреу осы ғұрыптың әлеуметтік және адамгершілік мазмұнын толық ашпайды.
«Құшақтамайды, көріседі» дегендер көп
Бейнежазба астында имамның сөзін қолдағандар да кездеседі.
Алайда пікірлердің едәуір бөлігінде оның түсіндіру тәсіліне наразылық білдірілген.
«Құшақтамайд.көрісед.шили өтірік сөйлеп асырып тұрғой», – деп жазған желі қолданушысы.
Басқа бір оқырман:
«Сен өзің қайдан шықтың оңбаған,не көкіп тұрсың,бұны көрісу дейді ешкім үйкеліс сүйкеліп жатқан жоқ ,құры елді шатастырмай», – деген.
Тағы бір пікірде:
«Ой ешек екенсің . Өліп -талып дегені несі . Иғынан қол қойып ишара жасайды .», – деп жазылған.
"Өлім үстінде қозып кетеді екен ғой" деген ауыр сыни сөздер де жазылуда.
Бұл сөздерде оқырмандардың эмоциялық наразылығы басым. Дегенмен олардың көтеріп отырған мәселесі нақты: көңіл айту кезінде көрсетілетін жанашырлықты әдепсіз әрекет ретінде қабылдауға бола ма?
Қазақта қайғыға батқан адамның иығынан қағу, қолынан ұстау, жақын туысын құшақтап жұбату — қолдау білдірудің белгілі тәсілдері.
Әрине, мұндай әрекет адамның еркінен тыс жасалмауға тиіс. Құшақтасуды қаламайтын адамның жеке шекарасы да құрметтелуі қажет.
Бірақ жанашырлықпен жасалған ишараны өздігінен әдепсіздікке балаудың да қисыны жоқ.
Діни талап пен ұлттық дәстүр неге қайшы келді?
Арыстан имамның пікірінің діни негізі бар екенін де ескерген жөн.
Исламдағы кең таралған құқықтық түсіндірмелерде бір-біріне махрам емес ер мен әйелдің дене жақындығына шектеу қойылады. Сондықтан кейбір дін қызметкерлері қаралы үйдегі көрісу кезінде де осы талаптың сақталуын құптайды.
Мәселен, діни тақырыптағы жарияланымдарда бөтен ер адам мен әйелдің құшақтасуы құпталмайтыны, ал жақын туыстар арасындағы көрісуге рұқсат етілетіні түсіндіріледі.
Алайда діни құқықтық ұстаным мен ұлттық дәстүрдің тарихи мазмұны — екі бөлек мәселе.
Діни талапты түсіндіруге болады. Бірақ қазақтың қаралы үйдегі көрісуін түгелдей әдепсіз әрекет ретінде сипаттау сол дәстүрдің қалыптасу себептерін ескермейтін біржақты түсіндіруге айналуы мүмкін.
Ең бастысы, көрісу рәсіміндегі адамдардың кім екені, олардың туыстық қатынасы, қандай жағдайда және қандай ниетпен құшақтасқаны маңызды.
Қаралы үйде ер адамның өз анасын, қарындасын, әпкесін немесе жақын туысын құшақтап жұбатуы мен бөтен адамға рұқсатсыз қол тигізуі бірдей әрекет емес.
Сондықтан мұндай мәселеде барлық жағдайға ортақ кесімді тұжырым жасаудан гөрі, ғұрыптың мәнін және адамдар арасындағы қарым-қатынасты ескерген орынды.
Қаралы үйге барған адам не үшін құшақтайды?
Арыстан имамның видеосы бір ғана діни ережеге қатысты пікірталас емес, қазақ қоғамында ұлттық ғұрыптарды түсіндіру мәселесінің қаншалықты өзекті екенін көрсетті.
Қазақтың көңіл айту дәстүрінде адамның жалғыз қалмағанын сезіндіру ерекше орын алады.
Қаралы үйге келген жан кейде не айтарын білмейді. Қайғыға батқан адамды жұбататын сөз де табылмайды. Сондай сәтте қолын қысып, иығына қолын қойып, құшақтап көңіл айтуы мүмкін.
Бұл — қайғыны бөлісудің адамға тән табиғи көрінісі.
Ал оны тек біреудің денесіне қол тигізу деп бағалау адамгершілік ишараның мазмұнын тарылтады.
Әрине, діни ұстанымын сақтап, бөтен адаммен құшақтасудан бас тартатын азаматтың да таңдауы құрметтелуге тиіс. Бірақ сол ұстанымды бүкіл қоғамның ежелден келе жатқан дәстүрін жоққа шығаратын жалғыз өлшемге айналдыру дұрыс емес.
Қазақтың қаралы үйіндегі көрісу — жай ғана құшақтасу емес. Ол — қайғыға ортақтасу, тіріге демеу болу, ағайынның бірлігін сақтау ғұрпы.
Арыстан имамның сөзіне айтылған сынның негізгі себебі де осында.
Өйткені қазақ үшін көңіл айту — біреудің денесіне қол тигізу мәселесінен әлдеқайда терең ұғым.
