Бір кезде Қазақстанның бүкіл білім жүйесіне жауапты болған Аслан Сәрінжіпов кейінгі жылдары көпшілік назарынан тасада қалды. Алайда бұрынғы министр қызметсіз жүрген жоқ. Керісінше, ол Назарбаевтың атымен байланысты білім беру құрылымдарынан алыстамай, қазір Назарбаев университетінің атқарушы вице-президенті қызметін атқарып отыр деп жазады Democrat.kz.
Сәрінжіпов 2013 жылғы 2 қыркүйекте Нұрсұлтан Назарбаевтың жарлығымен Білім және ғылым министрі болып тағайындалды. Ол бұл қызметті 2016 жылғы ақпанға дейін атқарды.
Оның министрлік кезеңі оқулық сапасы, кітап тапшылығы, 12 жылдық білім беру тәжірибесі, үштілділік және саладағы миллиардтаған қаржылық заңбұзушылық туралы даулармен есте қалды.
Министрліктен кетіп, Назарбаев қорына барды
2016 жылғы 10 ақпанда Аслан Сәрінжіпов «басқа жұмысқа ауысуына байланысты» министр қызметінен босатылды. Бірақ оның жаңа қызметі небәрі бір күннен кейін белгілі болды: экс-министр «Назарбаев қорының» президенті және Назарбаев университеті қамқоршылық кеңесінің мүшесі болып тағайындалды.
Яғни ол білім саласынан да, Назарбаев құрған элиталық құрылымдардан да кеткен жоқ.
Назарбаев университетінің ресми сайтындағы мәлімет бойынша, Сәрінжіпов 2023 жылдан бері аталған оқу орнының атқарушы вице-президенті болып қызмет етеді. 2025–2026 жылдардағы университет жаңалықтарында да ол оқу орны басшылығының өкілі ретінде көрсетілген.
Сөйтіп, елдегі қарапайым мектептерді реформалауға жауапты болған бұрынғы министр бүгінде мемлекеттің айрықша мәртебеге ие ең қымбат университеттерінің бірін басқаруға қатысып отыр.
Оқулық сапасының нашар екенін өзі мойындаған
Сәрінжіпов министр болып келгенде мектеп оқулықтарына қатысты дау ушығып тұрған еді. Қате ақпарат, түсініксіз тапсырма, сапасыз аударма мен мазмұн сәйкессіздігі ата-аналар мен мұғалімдердің тұрақты шағымына айналды.
2014 жылы министр оқулық сапасына қатысты мәселе бар екенін ашық мойындады. Оның түсіндіруінше, кейбір жаңа кітаптар небәрі екі-үш ай көлемінде сынақтан өткізілген. Осындай қысқа апробация қателер мен сапасыздыққа әкелген.
Сол жылы Сәрінжіпов оқулық шығару жүйесінің үш кезеңінде де — жазу, сараптау және басып шығару кезінде кемшілік бар екенін айтты. Ал Дариға Назарбаева сол кездегі оқулық шығару жүйесін «порочный және коррупциялық» деп бағалаған болатын.
Бірақ мәселені мойындау оны бірден шешкен жоқ.
2014 жылдың қыркүйегінде өңірлерде оқулық тапшылығы қайта байқалды. Кейін Сәрінжіпов арнайы комиссия жүйенің жұмысында ақау бар екенін анықтағанын мәлімдеді. Министрдің дерегінше, жергілікті атқарушы органдар оқулық сатып алуға қажетті қаржыны толық бөлмеген, ел бойынша жетіспеген сома жалпы қажеттіліктің 3,6 пайызын құраған.
Осылайша, министрлік «оқулықпен 100 пайыз қамтамасыз етеміз» деп уәде бергенімен, ата-аналар кітап іздеп, кейбірін өз ақшасына сатып алуға мәжбүр болды. 2014 жылы оқулық алуға жергілікті бюджеттерден 8,3 миллиард теңге бөлінген еді.
12 жылдық білім: ұзақ тәжірибеден кейін кері шегіну
Қазақстанда 12 жылдық мектепке көшу идеясы Сәрінжіповке дейін басталған. Жекелеген мектептерде жылдар бойы тәжірибе жүргізіліп, арнайы бағдарламалар сыналды.
Алайда 2015 жылы министр елдің жаппай 12 жылдық оқуға көшпейтінін білдірді. Ол экспериментке шамамен 400 оқушы қатысқанын, алынған нәтижелердің 11 жылдық мектеп бағдарламасын жетілдіруге пайдаланылатынын айтты.
Бұл шешім білім саясатының тұрақсыздығын көрсетті: бір жүйеге жылдар бойы қаржы мен уақыт жұмсалып, соңында сол үлгі толық енгізілмей қалды.
Кейін Сәрінжіпов мектепалды даярлықты қосып есептеген «1+11» үлгісін ұсынды. Яғни қағаз жүзінде 12 жылдық білім сақталғандай көрінгенімен, негізгі мектеп бағдарламасы 11 жылдық күйінде қалды.
Үштілділік мұғалім мен мектептің жағдайына қарамай басталды ма?
Сәрінжіпов кезеңіндегі ең даулы бастамалардың бірі — үштілді білім беру саясаты.
2015 жылы министр мектептер мен жоғары оқу орындарын үш тілде оқытуға кезең-кезеңімен көшіру туралы мәлімдеді. Кейін өзі таныстырған жаңа мемлекеттік стандартта да үштілділік негізгі бағыттардың бірі ретінде көрсетілді.
Жоспар бойынша жаратылыстану пәндерінің бір бөлігі ағылшын тілінде оқытылуы керек еді. Бірақ ауыл мектебіндегі кадр тапшылығы, мұғалімдердің тілдік даярлығы, оқулық пен әдістемелік құралдардың жетіспеуі толық шешілмеген күйінде қалды.
Сол кезеңдегі сарапшылар министрлік үштілділік жолында нақты қиындықтар барын мойындай тұра, реформадан бас тартпағанын сынға алды.
Бұл жерде мәселе бірнеше тіл білудің пайдасында емес. Негізгі сұрақ — мектептер дайын болмай тұрып, саяси ұранның білім беру міндетіне айналуында еді.
Салада миллиардтаған теңгенің заңбұзушылығы анықталған
Сәрінжіпов басқарған жылдары білім саласындағы жемқорлық пен бюджет қаржысының тиімсіз жұмсалуы да Парламентте бірнеше рет көтерілді.
2015 жылы Мәжіліс депутаттары Есеп комитетінің мәліметтерін келтіріп, білім беру саласында 2013 жылы 26,3 миллиард теңгенің, ал 2014 жылдың тоғыз айында 38,2 миллиард теңгенің бюджет және өзге заң талаптарын бұзу фактілері анықталғанын мәлімдеді. Сол тоғыз айда жергілікті білім беру органдары қызметкерлеріне қатысты 228 жемқорлық қылмыс тіркелгені айтылды.
Бұл сандар Сәрінжіповтің өзі аталған қаражатты иемденді дегенді білдірмейді. Мұндай айыпты растайтын сот үкімі жоқ.
Бірақ министр саяси және әкімшілік тұрғыдан бүкіл саланың басшысы болды. Сондықтан оның тұсында білім жүйесінде заңбұзушылық көлемінің өсуі — министрлік жұмысының тиімділігіне қойылатын заңды сұрақ.
Назарбаев университетіне оралған соң жаңа дау шықты
Сәрінжіповтің қазіргі қызметі де даудан тыс емес.
2025 жылы жарияланған материалдарда Жоғары аудиторлық палата Назарбаев университеті жүйесінде 73 миллиард теңгенің тиімсіз пайдаланылғанын және шамамен жарты миллиард теңгенің қаржылық заңбұзушылығын анықтағаны айтылды.
Бұған қоса Назарбаев университетінің бұрынғы президенті Шигео Катсу ашық хатында Сәрінжіповке қатысты ауыр айыптаулар жариялады. Ол бұрынғы министрді университеттің әлеуметтік даму қорындағы 14 миллиард теңгеден астам қаржыны жеке мақсатқа және өзіне жақын адамдардың пайдасына пайдалануға қатысы бар деп айыптады.
Алайда бұл — Катсудың мәлімдемесі ғана. Сәрінжіповтің аталған қаржыны жымқырғанын дәлелдейтін заңды күшіне енген сот үкімі ашық дереккөздерде жоқ.
Ғылым және жоғары білім министрі Саясат Нұрбек Катсудың айыптауларын шындыққа сәйкес келмейді деп атады. Ол Жоғары аудиторлық палата университетті кешенді тексеріп, анықталған бұзушылықтарды түзету жоспары қабылданғанын мәлімдеді.
Сәрінжіповтің өзі мен Назарбаев университеті 14 миллиард теңге туралы айыптауға жеке әрі мазмұнды ашық жауап бермегені хабарланған.
Сәрінжіпов білімді шынымен былықтырып кетті ме?
Қазақстан біліміндегі барлық мәселені жалғыз Сәрінжіповтің мойнына арту әділетсіз болар еді. Оқулық сапасы, мектеп тапшылығы, жемқорлық және аяқталмайтын реформалар оған дейін де болған, одан кейін де жалғасты.
Бірақ оның министрлігі кезінде үш айрықша құбылыс анық байқалды.
Біріншіден, мектеп толық дайын болмай тұрып реформаны жоғарыдан енгізу тәжірибесі күшейді. Екіншіден, оқулық мәселесі жыл сайын қайталанса да, оған жауап беретін жүйе түбегейлі өзгермеді. Үшіншіден, білім саласындағы миллиардтаған заңбұзушылыққа қарамастан, саяси жауапкершілік нақты тұлғаларға жүктелмеді.
Ал Сәрінжіповтің өзінің мансабы тоқтаған жоқ. Министрліктен кеткен бойда Назарбаев қорына ауысып, кейін Назарбаев университетінің жоғары басшылығына қайта келді. Бұл оның Қазақстандағы бұрынғы саяси-білім элитасынан ешқашан шеттемегенін аңғартады.
Бүгінде мұғалімдер мен ата-аналар сол жылдары басталған жаңартылған бағдарламаның, асығыс реформалардың және үздіксіз есеп берудің салдарымен әлі күресіп жүр. Ал сол жүйені қалыптастырған шенеуніктердің бірі елдегі ең артықшылықты университеттің басшылығында отыр.
