Қазақстанды отыз жылға жуық басқарған Нұрсұлтан Назарбаев жеке өмірінің ұзақ уақыт құпия сақталған тұсын мемуарында ақыры мойындады. Ол ресми жұбайы Сара Назарбаевамен некесі бұзылмағанына қарамастан, бұрынғы «Қазақстан аруы» Әсел Құрманбаевамен мұсылмандық жолмен некелескенін және одан екі ұлы барын жазды деп хабарлайды Democrat.kz.
Алайда британдық Financial Times басылымы Назарбаевтың ағылшын тілінде жарық көрген мемуарына шолу жасап, кітаптағы ең маңызды мәселе тоқалы емес, айтылмай қалған шындықтар екенін алға тартты.
Басылымның пайымдауынша, Назарбаев өзінің жеке махаббат хикаясын ашуға дайын болғанымен, отбасының қалай байығаны, биліктің туыстар арасында қалай бөлінгені және саяси қарсыластардың қуғындалуы жөніндегі сұрақтарға жауап бермеген.
Ағылшын оқырманына ұсынылған Назарбаев
2026 жылғы 14 шілдеде Financial Times Назарбаевтың ағылшын тілінде басылған «From Dependency to Freedom: The Birth of Modern Kazakhstan» атты мемуарына рецензия жариялады.
256 беттен тұратын кітапта Назарбаев өзін Кеңес одағы күйрегеннен кейін Қазақстанды дағдарыстан алып шыққан, нарықтық экономика құрған, ядролық қарудан бас тартқан және елді ірі мұнай экспорттаушы мемлекетке айналдырған тарихи тұлға ретінде сипаттайды.
Басылым кітаптың жекелеген тұстарын қызықты деп бағалағанымен, оның жалпы мазмұнын бұрынғы президенттің өз мұрасын ақтап, кейінгі ұрпақ алдында беделін сақтап қалуға бағытталған еңбек деп қабылдайды. Financial Times авторы кітапта Қазақстанның барлық жетістігінің ортасында үнемі Назарбаевтың өзі тұрғанын атап өтеді.
Қазақ және орыс тілдерінде 2023 жылы шыққан бастапқы мемуар 700 бетке жуық, 22 тараудан тұрған. Кітаптың жұрт назарын аударған негізгі бөлігі саясат немесе экономика емес, Назарбаевтың көп жыл бойы жасырылған екінші отбасы туралы мойындауы еді.
Әселді қалай кездестіргенін жасырмады
Назарбаев мемуарында Әсел Исабаева — кейінгі тегі Құрманбаева — туралы егжей-тегжейлі әңгімелейді.
Ол бойжеткенді Талдықорғанға барған сапарларының бірінде көргенін, кейін оның «Қазақстан аруы» байқауында жеңіске жеткенін баспасөзден оқып, қайта іздестіргенін жазады. Назарбаев бұл қарым-қатынас өзін ұзаққа созылған «жан жалғыздығынан» құтқарғанын айтқан.
Кейін екеуі мұсылмандық жолмен некелескен. Әсел Құрманбаевадан Тауман және Байкен есімді екі ұлы дүниеге келген. Назарбаев бұл кезде Сара Назарбаевамен ресми некеде қала берген.
Осылайша ондаған жыл бойы ел ішінде айтылып келген әңгімеге бұрынғы президенттің өзі нүкте қойғандай болды.
Бірақ Financial Times шолушысының назарын басқа қайшылық аударды: Назарбаев өзінің махаббаты мен жалғыздығы туралы ашық айтса да, сол әйелдің аз уақыт ішінде ондаған миллион долларлық капиталға қалай қол жеткізгені туралы бір ауыз сөз жазбаған.
Әсел Құрманбаеваға берілген 30 миллион доллар
2021 жылы халықаралық Pandora Papers жобасы аясында OCCRP журналистері Әсел Құрманбаеваға қатысты офшорлық операцияны зерттеген.
Жарияланған құжаттарға сәйкес, Құрманбаева 2010 жылы Британдық Виргин аралдарында тіркелген Landra Services компаниясындағы үлесін өткізіп, 30 миллион доллар алған.
OCCRP бұл мәмілеге Назарбаевтың жақын ортасына жатқызылған екі ірі кәсіпкер — Владимир Ни мен Владимир Кимнің қатысы болғанын жазды. Операция алты офшорлық компания арасындағы үлес аударымдары арқылы жүргізілген. Зерттеушілердің мәліметінше, Құрманбаева ақша алған компанияның нақты коммерциялық қызметі байқалмаған.
Журналистер Назарбаевқа, Құрманбаеваға, Владимир Кимге және Владимир Нидің отбасына сауал жолдаған, бірақ олардың ешқайсысы зерттеу жарияланғанға дейін жауап бермеген.
Бұл деректер сот үкімі емес, халықаралық журналистік зерттеудің қорытындысы екенін ескерген жөн. Соған қарамастан, мемуарда Құрманбаевамен таныстықтың сезімге толы тарихы баяндалғанымен, оның атына жүргізілген 30 миллион долларлық офшорлық мәміле мүлде аталмайды.
Назарбаевтар әулетінің 785 миллион долларлық мүлкі
Назарбаевтың мемуарында оның қыздары мен күйеубалалары иелік еткен ауқымды бизнес пен шетелдегі қымбат мүлікке де толық түсінік берілмеген.
2020 жылы Азаттық радиосы жүргізген зерттеу Назарбаевтың отбасы мүшелері мен олардың құдандалы туыстары жиырма жыл ішінде кемінде алты мемлекеттен 785 миллион долларға жуық элиталық жылжымайтын мүлік сатып алғанын анықтаған.
Зерттеуге Лондондағы ғимараттар, Нью-Йорктегі пәтерлер, Франциядағы вилла, Швейцариядағы сарай және басқа да нысандар кірген. Есепке сатып алу құны белгісіз Испаниядағы ірі иелік қосылмаған. Сондықтан нақты сома бұдан да жоғары болуы ықтимал.
Financial Times дәл осы тұста Назарбаев мемуарының басты әлсіздігін көрсетеді: бұрынғы президент өзін мемлекетті құрған тұлға ретінде кеңінен сипаттайды, бірақ билік жылдарында туыстарының аса бай адамдарға қалай айналғанын түсіндірмейді.
Дариға туралы сұраққа да жауап жоқ
Financial Times Назарбаевтың үлкен қызы Дариға Назарбаева туралы кітапта тым аз айтылғанына назар аударған.
Дариға Назарбаева ұзақ жылдар бойы саясатта жүрді, Мәжіліс депутаты, вице-премьер және Сенат төрағасы қызметтерін атқарды. Бір кезеңде оны әкесінің ықтимал саяси мұрагері ретінде қарастырғандар болды.
Бірақ Назарбаев мемуарында:
Дариғаны шынымен мұрагер ретінде дайындады ма?
Неге оның саяси мансабы аяқ астынан тоқтады?
Отбасы мен мемлекет мүддесі қай жерде тоғысты?
деген сауалдарға жауап бермейді.
Сондай-ақ кітапта Дариға Назарбаеваның бұрынғы күйеуі Рахат Әлиевтің билікпен жанжалы, оған тағылған айыптар және Вена түрмесіндегі жұмбақ өлімі де айналып өтілген.
Немересінің офшоры мен яхтасы
Назарбаевтың үлкен немересі Нұрәлі Әлиевтің байлығы да бірнеше халықаралық зерттеуге арқау болған.
Panama Papers құжаттарына сүйенген OCCRP Нұрәлі Әлиевтің Британдық Виргин аралдарында тіркелген екі компанияға иелік еткенін жазды. Офшорлық құрылымдар Кипрдегі банк шотын басқаруға және қымбат яхтаны иеленуге пайдаланылған.
Forbes Қазақстан 2013 жылы Нұрәлі Әлиевтің байлығын шамамен 200 миллион доллар деп бағалаған. Ол кезде Әлиев небәрі 28 жаста еді. Кейін оның есімі елдегі ең бай адамдардың тізімінен жоғалып кеткен.
Алайда атасының мемуарында немеренің мемлекет қызметі мен орасан байлықты қатар иеленуінің сыры талданбайды.
Жаңаөзен туралы бірнеше ауыз сөз ғана
Financial Times Назарбаев кітабында өзінің билігіне қауіп төндірген немесе ел тарихында ауыр із қалдырған оқиғаларды да толық ашпағанын жазады.
Мәселен, ол 1986 жылғы Желтоқсан оқиғасына кеңінен тоқталады. Себебі бұл оқиға оның саяси өсу кезеңімен байланысты.
Ал 2011 жылғы Жаңаөзенде мұнайшылар ереуілі кезінде болған қантөгіс туралы мардымды түсінік берілмейді. Ресми дерек бойынша, Жаңаөзен оқиғасында 16 адам қаза тапқан.
Сол сияқты 2006 жылы оппозициялық саясаткер Алтынбек Сәрсенбайұлының өлтірілуі кітапта мүлде аталмайды. Бұл қылмыс бойынша сотталғандардың арасында арнайы қызмет өкілдері болған еді.
Қаңтарды «қылмыстық топтармен» түсіндірген
Назарбаев 2019 жылғы отставкасын алдын ала жоспарланған, бейбіт билік ауысуы ретінде көрсетеді.
Алайда іс жүзінде ол президенттіктен кеткеннен кейін де Қауіпсіздік кеңесін басқарды, «Елбасы» мәртебесін сақтады, ал Астана қаласына оның есімі берілді.
2022 жылғы Қаңтар оқиғасынан кейін бұл жүйе күйреді. Назарбаев Қауіпсіздік кеңесіндегі қызметінен айырылды, Елбасы мәртебесі жойылды, Нұр-Сұлтан қаласына Астана атауы қайтарылды.
Financial Times шолушысы Назарбаевтың осы өзгерістерді барынша жеңілдетіп көрсеткенін жазады. Мемуарда Қаңтар оқиғасы негізінен «қылмыстық топтардың» әрекетімен түсіндіріледі. Ал билік ішіндегі тартыс, халықтың әлеуметтік наразылығы және Назарбаев құрған жүйенің дағдарысы жан-жақты талданбайды.
Неге тоқал туралы айтты да, ақша туралы айтпады?
Назарбаевтың жеке өмірін мойындауы алғаш қарағанда батыл қадам болып көрінуі мүмкін.
Бірақ Әсел Құрманбаева мен оның екі ұлы туралы мәліметтер кітап шыққанға дейін де ақпарат кеңістігінде тараған еді. Құпияны әрі қарай жасыру қиынға айналған. Сондықтан бұрынғы президент оқиғаны өзі баяндап, қоғамға оның өзіне тиімді нұсқасын ұсынған болуы ықтимал.
Бұл — деректерге негізделген журналистік пайым.
Ал әулеттің байлығы, офшорлар, қымбат мүлік пен мемлекеттік биліктің туыстар қолына шоғырлануы — әлдеқайда ауыр сұрақтар. Оларға жауап беру жеке сезімді мойындаудан да қиын.
Өйткені тоқал туралы әңгіме Назарбаевты жалғыздықтан махаббат іздеген адам ретінде көрсетуі мүмкін. Ал отбасының байлығы туралы әңгіме оның отыз жылдық билігінің табиғатына күмән туғызады.
Financial Times мемуардан дәл осы жауапты таппаған.
Назарбаев кімге ғашық болғанын айтты. Бірақ оның айналасындағы адамдардың қалайша долларлық миллионерлерге айналғанын түсіндірмеді.
Ол мемлекетті қалай құрғанын жазды. Бірақ сол мемлекеттің байлығы кімдердің қолына өткенін жазбады деп түйіндейді шетел басылымы.
