Баланың мектепте болған жағдайды ата-анасына айтуы – «шағымдану» емес. Бұл оның қауіпсіздігін қамтамасыз ететін ең маңызды байланыс жолы. Бірақ баланың әр сөзінен кейін ата-анасы мектепке жүгіріп барып, мұғаліммен жанжалдаса берсе, келесі жолы бала шын мәнінде қауіпті жағдайға тап болғанда үндемей қалуы мүмкін деп жазады Democrat.kz.
Сондықтан дұрыс жауап біреу: бала айтуы керек, ал ата-ана бірден айғайға баспай, сабырмен тексеріп, баламен ақылдаса отырып әрекет етуге тиіс.
Баланың үнсіздігі – мектептегі тыныштық емес
Кейде ата-ана баласына:
«Мектептегі ұсақ-түйекті үйге таси берме»;
«Өзің шеш»;
«Мұғаліміңмен арамды ашпа»;
«Сен де бірдеңе істеген шығарсың», – деп жауап береді.
Осындай сөзді бірнеше рет естіген бала бірте-бірте ата-анасына ештеңе айтпайтын болады. Ал оның үнсіздігі мәселенің шешілгенін білдірмейді. Керісінше, бала қорланғанын, қорқытылғанын немесе соққы көргенін жалғыз көтеріп жүруі мүмкін.
Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы буллингті балалар мен жасөспірімдердің психикалық денсаулығына қауіп төндіретін факторлардың бірі деп көрсетеді. Ұзақ уақыт қысым көрген баланың мектепке барғысы келмеуі, сабақ үлгерімінің төмендеуі, мазасыздануы, тұйықталуы және өзіне сенімінің әлсіреуі ықтимал. Отбасы мен мектептегі қолдаушы орта, керісінше, баланың психологиялық саулығын қорғауға көмектеседі.
Демек, «дау шықпасын» деп баланы үндемеуге үйрету – мәселені жою емес, оны ересектердің көзінен жасыру.
Ата-ана баланың әр сөзін абсолютті шындық деп қабылдауы керек пе?
Баланың сезіміне сену керек. Бірақ оның алғаш айтқан нұсқасын дайын сот үкімі ретінде қабылдауға болмайды.
Бала қорыққаннан, ренжігеннен немесе жасына байланысты жағдайдың кейбір тұсын дұрыс жеткізе алмауы мүмкін. Кейде екі оқушының бір реттік жанжалы буллинг ретінде қабылданады. Ал кейде керісінше, «жай әзіл» делінген әрекеттің артында бірнеше айға созылған қорлау жатады.
Сондықтан ата-ана:
«Саған сенемін. Сенің ренжігеніңді көріп тұрмын. Бірақ бәрін сабырмен анықтап алайық», – деуі керек.
Бұл – баланы қорғау мен қарсы тарапты дәлелсіз айыптамаудың арасындағы дұрыс тепе-теңдік.
Қазақстан заңнамасында буллинг қорлау сипатындағы жүйелі, яғни екі және одан да көп рет жасалған әрекет, қудалау немесе қорқыту ретінде түсіндіріледі. Бұған баланы бір әрекетке мәжбүрлеу, көпшілік алдында немесе интернетте қорлау да кіреді.
Алайда бір рет ұру, ақша бопсалау, ауыр қоқан-лоқы көрсету немесе жыныстық сипаттағы тиісу «бір-ақ рет болды» деген себеппен елеусіз қалмауға тиіс. Мұндай әрекет заңдағы буллинг анықтамасына сәйкес келмеуі мүмкін, бірақ өзге құқық бұзушылық белгілерін қамтуы ықтимал.
Баланың айтқаны мұғалім мен ата-ананың дауына неге айналады?
Көп жағдайда дау баланың шындығынан емес, ересектердің әрекет ету тәсілінен туады.
Ата-ана мән-жайды толық анықтамай тұрып мұғалімге дауыс көтерсе, сынып чатына айыптау жазса немесе басқа баланың ата-анасына қоңырау шалып, жанжал шығарса, мәселенің өзегі жоғалады. Ересектер бір-бірімен есеп айырыса бастайды, ал қорғануы керек бала шетте қалады.
Одан да қауіптісі – бала өзін болған дауға кінәлі сезінуі мүмкін.
«Анам мұғаліммен мен үшін ұрысып қалды. Енді ештеңе айтпаймын», – деген шешімге келген бала келесі жолы әлдеқайда ауыр оқиғаны жасыруы ықтимал.
Сондықтан ата-ананың міндеті – баланың атынан соғыс ашу емес, оның қауіпсіздігін қалпына келтіру.
Бала жағдайды айтқанда ата-ана не істеуі керек?
Бірінші кезекте баланы бөлмей тыңдаған дұрыс. «Неге қашып кетпедің?», «Неге қарсы ұрмадың?», «Өзің не істедің?» деген сұрақтарды бастапқы әңгіменің өзінде қоймаған жөн. Мұндай сөздер баланың өзін кінәлі сезінуіне әкелуі мүмкін.
Оның орнына:
- Не болды?
- Бұл қашан және қай жерде болды?
- Бұрын да қайталанды ма?
- Кімдер көрді?
- Қазір мектепке барудан қорқасың ба?
- Менен қандай көмек күтесің? – деп сұраған жөн.
Содан кейін хабарламалар, аудиожазбалар, фотосуреттер мен скриншоттарды сақтап, оқиғаның күнін, уақытын және куәгерлерін жазып алу керек. Егер денеге зақым келсе, медициналық көмекке жүгініп, жарақатты тіркеткен дұрыс.
Бірақ дәлелдерді жинау оларды әлеуметтік желіге жариялау деген сөз емес. Кәмелетке толмаған балалардың аты-жөнін, суретін және жеке хаттарын көпшілікке тарату жағдайды күрделендіріп, басқа балалардың құқықтарына да нұқсан келтіруі мүмкін.
Мектепке қалай дұрыс хабарлау керек?
Алдымен сынып жетекшісіне немесе мектеп әкімшілігіне сабырлы түрде хабар берген жөн. Егер сөз жүйелі қорлау, күш көрсету немесе қоқан-лоқы туралы болса, мектеп директорына жазбаша өтініш тапсырған дұрыс.
Өтініште:
- оқиғаның күні мен орны;
- нақты не болғаны;
- әрекеттің қайталанған-қайталанбағаны;
- қатысушылар мен куәгерлер;
- қолда бар дәлелдер;
- баланың қауіпсіздігі үшін қандай шара сұралатыны көрсетілуі керек.
Қазақстанда қолданыстағы №506 бұйрық бойынша буллинг туралы ақпарат мектепке түскенде ол есепке алынып, мән-жайы зерттелуге тиіс. Мектеп әкімшілігі бастапқы ақпарат жинап, сынып жетекшісі мен педагог-психологты қатыстырып, балалармен және олардың заңды өкілдерімен жұмыс жүргізуі керек.
Ата-ана мектептен біреуді дереу жазалауды ғана емес, баланың қауіпсіздігін қамтамасыз ететін нақты жоспарды талап еткені дұрыс. Мысалы, үзіліс кезінде бақылауды күшейту, балаларды бөлек отырғызу, мектеп психологының көмегін ұйымдастыру және жағдайдың қайталанбауын бақылау.
Мектеп «балалардың өзара әзілі» деп жылы жауып қойса ше?
«Өздері шешіп алады», «балалардың бәрі солай ойнайды», «мектептің беделін түсірмеңіз» деген жауап буллингті елемеуге негіз бола алмайды.
«Білім туралы» заңның 49-бабы ата-анаға баласының үлгерімі, мінез-құлқы және оқу жағдайлары туралы мектептен ақпарат алуға құқық береді.
Бұған қоса, 2026 жылы күшінде тұрған Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодекстің 127-3-бабы бойынша буллинг туралы ақпаратты қабылдау, оның белгілерін анықтау және тиісті әрекет ету тәртібін сақтамаған білім беру ұйымдарының басшыларына 30 АЕК көлемінде айыппұл салу көзделген. 2026 жылғы есеппен бұл – 129 750 теңге.
Мектеп мәселені қарамаса, ата-ана аудандық немесе қалалық білім басқармасына жазбаша өтініш бере алады.
Ал балаға күш қолданылса, ақша бопсаланса, ауыр қоқан-лоқы жасалса немесе оның өмірі мен денсаулығына тікелей қауіп төнсе, мектептің ішкі тексерісін күтіп отырмай, полицияның 102 нөміріне хабарласқан жөн. Баланың өзі де, ата-анасы да тәулік бойы жұмыс істейтін, өтініштердің құпиялығын сақтайтын 111 байланыс орталығынан көмек сұрай алады.
«Ешкімге айтпаймын» деп уәде беру дұрыс па?
Ата-ана баласына орындай алмайтын уәде бермеуі керек.
Егер бала:
«Мұғалімге айтпаңызшы» немесе «Ешкім білмесін», – десе, оның қорқып отырғанын түсіну қажет. Бірақ өміріне, денсаулығына немесе психологиялық жағдайына қауіп төніп тұрса, ересек адам әрекет етуге міндетті.
Дұрыс жауап мынадай болуы мүмкін:
«Сенің рұқсатыңсыз ештеңе істемеуге тырысамын. Әр қадамды саған түсіндіремін. Бірақ саған қауіп төніп тұрса, сені қорғау үшін көмек сұрауым керек».
Бұл балаға сатқындық жасау емес. Бұл – оның қауіпсіздігі үшін жауапкершілік алу.
Ең дұрыс қағида қандай?
Бала мектептегі жағдайды айтуға тиіс. Ата-ана тыңдауға тиіс. Бірақ ешқайсысы жалғыз әрекет етпеуі керек.
Баланы үндемеуге үйрету – оны төзімді ету емес. Ал баланың әр әңгімесінен кейін мектепке барып жанжал шығару – оны қорғау емес.
Дұрыс жол – баланың сезімін жоққа шығармай тыңдау, жағдайды дәлелмен тексеру, баламен ақылдасу және мәселені ресми әрі сабырлы жолмен шешу.
Баланың айтқаны – ересектер арасындағы даудың шақпақ тасы емес. Ол – көмек қажет болуы мүмкін екенін білдіретін белгі.
