1 қыркүйектен бастап Қазақстандағы 2–4-сынып оқушыларын бағалау тәртібі айтарлықтай өзгереді. Бұрынғы БЖБ мен ТЖБ жүйесінің орнына формативті және аралық бағалау күшейтіледі, тоқсандық бағаның тең жартысы баланың күнделікті жұмысына байланысты болады. Сонымен бірге музыка, дене шынықтыру, көркем еңбек пен цифрлық сауаттылық секілді пәндер де бағалауға енеді. Жаңа жүйеде нақты не өзгереді және ата-ана мен мұғалім нені білуі керек – Democrat.kz түсіндіреді.
Оқу-ағарту бірінші вице-министрі Шынар Ақпарова Орталық коммуникациялар қызметіндегі брифингте 2026 жылғы 1 қыркүйектен бастап бастауыш сыныптардағы бағалау тәсілдері өзгеретінін мәлімдеді.
Өзгеріс 2, 3 және 4-сынып оқушыларына қатысты.
Ал бірінші сыныпта бұрынғыдай баға қойылмайды.
Шынар Ақпарованың айтуынша, жаңа тәртіп ата-аналардың өтініштері, мұғалімдердің ұсыныстары, оқушылардың білім жетістіктерін мониторингтеу нәтижелері және отандық әрі халықаралық зерттеулердің қорытындысы негізінде әзірленген.
Маңыздысы – критериалды бағалау жүйесінің өзі жойылмайды.
Өзгеретін нәрсе – бағалаудың ішкі тәртібі.
БЖБ мен ТЖБ-ға не болады?
Қазіргі ата-аналарға жақсы таныс екі ұғым бар:
БЖБ – бөлім бойынша жиынтық бағалау;
ТЖБ – тоқсан бойынша жиынтық бағалау.
Жаңа жүйеде бөлім аяқталған сайын өткізілетін бағалау аралық бағалау форматына ауысады.
Ал тоқсан соңындағы бөлек ТЖБ өткізілмейді.
Мысалы, бұрын математика пәнінен тоқсан ішінде үш БЖБ және бір ТЖБ болса, бала барлығы төрт бағалау жұмысын орындайтын.
Енді үш бөлім болса – үш аралық бағалау болады да, тоқсан соңында сол бөлімдерді қайта қамтитын жеке ТЖБ жазылмайды.
Яғни бағалау жұмыстарының саны кем дегенде бір жұмысқа қысқарады.
Министрлік мұның оқушыға түсетін бағалау жүктемесін төмендететінін, ал мұғалімді жеке ТЖБ тапсырмаларын әзірлеп, тексеруден босататынын айтып отыр.
Тоқсандық бағаның 50 пайызы – күнделікті жұмыс
Ең үлкен өзгерістің бірі осы.
Бұған дейін формативті бағалаудың тоқсандық бағадағы үлесі 25 пайыз болса, енді ол 50 пайызға дейін ұлғаяды.
Қалған 50 пайыз аралық бағалау нәтижесінен құралады.
Яғни тоқсандық баға:
50% – формативті бағалау;
50% – аралық бағалау
қағидатымен автоматты түрде есептеледі.
Бұл дегеніміз бұрынғыдай бір ТЖБ-дан төмен балл алып, бүкіл тоқсандық бағаны түсіріп алу ықтималдығы азаяды.
Енді баланың тоқсан бойы қалай жұмыс істегені көбірек ескеріледі.
Бірақ әр сабақта «10» қойыла бере ме?
Жоқ.
Формативті бағалау бұрынғыдай 1-ден 10 балға дейінгі шкаламен жүргізіледі.
Бірақ жаңа тәртіп бойынша балаға 10 балл тек бір үй тапсырмасын жақсы орындағаны немесе сабақтың бір кезеңіне белсенді қатысқаны үшін қойылмайды.
Баға оқушының сабақтың әр кезеңінде орындаған бірнеше тапсырмасының жиынтық нәтижесі бойынша беріледі.
Яғни мұғалім баланың бір ғана әрекетіне емес, жалпы жұмысына қарауы тиіс.
Мұғалім әр баланы қаншалықты жиі бағалауы керек?
Бұл мәселе де нақты белгіленіп отыр.
Тоқсан ішінде әр мұғалім әр оқушыны әр пән бойынша өткізілген сабақтардың кемінде 30 пайызында бағалауы тиіс.
Мысалы, бір тоқсанда белгілі бір пәннен 30 сабақ болса, оқушы кемінде 9 сабақта формативті балл алуы керек.
Бұл – ең төменгі шек.
Мұғалім баланы одан да жиі бағалай алады.
Министрліктің түсіндіруінше, бұл тәсіл баланың тоқсан ішіндегі ілгерілеуін жүйелі бақылауға мүмкіндік береді.
Аралық бағалау қалай өтеді?
Аралық бағалау әр бөлім аяқталғаннан кейін жүргізіледі.
Оның саны пәндегі бөлім санына байланысты.
Мәселен, тоқсанда үш бөлім аяқталса – үш аралық бағалау өткізіледі.
Максималды балл сыныпқа қарай өзгереді:
2-сыныпта – 12 балға дейін;
3-сыныпта – 14 балға дейін;
4-сыныпта – 16 балға дейін.
Нақты максималды балл тапсырманың санына, мазмұны мен күрделілігіне қарай белгіленеді.
Диктант пен бақылау жұмыстары қайта келе ме?
Белгілі бір мағынада – иә.
Жаңа тәртіп бойынша бағалау жұмыстарының мазмұны да өзгереді.
Қазақ тілі мен орыс тілі пәндерінде аралық бағалауда:
диктант;
оқылым сауаттылығына арналған тапсырмалар
болуы мүмкін.
Әдебиеттік оқуда:
мазмұндама;
шығарма;
оқу сауаттылығына арналған тапсырмалар
қолданылады.
Математика пәнінде аралық бағалау бақылау жұмысы және математикалық сауаттылық тапсырмалары түрінде өткізіледі.
Бұрын мұндай жұмыстар көбіне формативті бағалау аясында өткізіліп, оған 20–25 минуттай уақыт берілсе, енді кейбір аралық жұмыстарға толық 45 минуттық сабақ бөлінеді.
Дайын бланкіге белгі қою азая ма?
Тағы бір маңызды өзгеріс – тілдік пәндер мен математикадағы жазбаша жұмыстарды оқушы дайын жауаптары бар шаблон немесе бланкіде емес, дәптерге өзі жазып орындауы көзделіп отыр.
Бұл жерде мақсат тек дұрыс жауапты таңдату емес.
Оқушы:
ойын өзі тұжырымдауы;
жауабын өзі жазуы;
жазу сауаттылығын көрсетуі;
зейінін сақтауы;
ақпаратты есте сақтап, қолдана білуі керек.
Яғни бағалау жай «белгі қоюдан» баланың нақты дағдысын анықтауға қарай ауысып жатыр.
Музыка мен дене шынықтырудан да баға қойыла ма?
Иә, бұл да елеулі өзгерістердің бірі.
Бұрын жеке бағалау жүргізілмеген бірқатар пәндер енді бағалау жүйесіне енгізіледі.
Олардың арасында:
«Цифрлық сауаттылық және жасанды интеллект»;
«Еңбекке баулу»;
«Бейнелеу өнері»;
«Музыка»;
«Дене шынықтыру» бар.
Бұл пәндерде күнделікті формативті бағалау жүргізіліп, аралық бағалау тоқсанына бір рет өткізіледі.
Бірақ мұның бәрі балалар музыкадан немесе дене шынықтырудан отырып алып бақылау жұмысын жазады деген сөз емес.
Пән ерекшелігіне қарай практикалық, шығармашылық, жобалық, зерттеу, спорттық, жеке немесе командалық жұмыстар бағаланады.
Бастауыштағы модерация да алынып тасталады
Бұған дейін мұғалімдер оқушы нәтижелерін бірлесіп қарап, қойылған балдардың талапқа сәйкестігін талқылайтын модерация рәсімі болған.
Жаңа оқу жылынан бастап бастауыш сыныптарда бұл рәсім өткізілмейді.
Министрлік мұны мұғалімдердің бағалауға байланысты жұмыс жүктемесін азайтып, сабақ пен балалармен жұмыс істеуге көбірек уақыт қалдырумен түсіндіреді.
Ата-ана баласының нәтижесін көре ала ма?
Иә.
Жаңа тәртіп бойынша аралық бағалау нәтижелері электронды немесе қағаз журналда тіркеледі.
Сәйкесінше ата-ана баласының қандай нәтиже көрсеткенін бақылап отыра алады.
Берілген скриншоттағы түсіндірмеде ерекше білім беру қажеттілігі бар балалар үшін тапсырмаларды бейімдеу мүмкіндігі де қарастырылатыны көрсетілген.
Мұғалім баланың жеке ерекшелігіне қарай тапсырманың көлемін, нысанын, орындалу тәсілі мен уақытын икемдей алады.
Аралық жұмысты өткізіп алса не болады?
Оқушы дәлелді себеппен аралық бағалауға қатыса алмаса, оған жұмысты кейін орындауға мүмкіндік беріледі.
Скриншоттағы мәлімет бойынша мұндай себептер қатарына:
денсаулық жағдайы;
жақын туысының қайтыс болуы;
жарыс, конкурс, конференция, олимпиадаға қатысу;
ғылыми жоба;
қолайсыз ауа райы жағдайлары
секілді мән-жайлар жатқызылған.
Оқушыға кейін жеке кесте бойынша тиісті тапсырма беріледі.
Басқа мектепке ауысқанда баға жоғалып кетпейді
Оқушы оқу жылы ішінде басқа мектепке ауысса, оның бұрынғы мектебіндегі формативті және аралық бағалау нәтижелері журналдан алынған көшірмеде көрсетіліп, жеке ісімен бірге жаңа мектепке беріледі.
Яғни баланың бұрын алған нәтижелері сақталады.
Мұғалім тапсырманы өзі құрастыра ма?
Берілген түсіндірме материалында мұғалім аралық бағалау тапсырмаларын оқу бағдарламасына сүйене отырып өзі әзірлейтіні көрсетілген.
Сонымен бірге Ы.Алтынсарин атындағы Ұлттық білім академиясының бағалау орталығы мұғалімдерге әдістемелік ұсынымдар мен тапсырма үлгілерін ұсынуы жоспарланған.
Орталық оқушылардың нәтижелерін талдап, педагогтерге әдістемелік қолдау көрсетуі тиіс.
Жаңа жүйе шынымен жеңілдей ме?
Мұнда мәселенің екі жағы бар.
Бір жағынан, ТЖБ-ның алынуы балаға тоқсан соңындағы тағы бір үлкен бақылау жұмысын жаздырмайды.
Мұғалім де қосымша ТЖБ құрастырып, тексермейді.
Бұл – нақты жеңілдік.
Екінші жағынан, мұғалім енді әр оқушыны әр пән бойынша сабақтардың кемінде 30 пайызында бағалап отыруға тиіс.
Сыныпта 30–35 бала болса, бұл талап мұғалімнен бағалауды өте жүйелі жүргізуді талап етеді.
Сондықтан «ТЖБ алынды – мұғалімнің жұмысы күрт азайды» деп біржақты айту ерте.
Жұмыс көлемінің бір бөлігі қысқарғанымен, күнделікті бағалаудың маңызы мен жауапкершілігі айтарлықтай артып отыр.
Ата-ана нені білуі керек?
Жаңа жүйеде бір ғана бақылау жұмысының нәтижесіне қарап баланың білімін бағалау қиындайды.
Тоқсандық бағаның жартысы оның күнделікті сабақтағы жұмысына тәуелді болады.
Сондықтан ата-ана үшін «БЖБ-дан неше алды?» немесе «ТЖБ-дан қанша балл жинады?» деген сұрақтың орнына:
бала сабақта қалай жұмыс істеп жүр, қандай тақырыпты меңгермеді, қай дағдысы әлсіз?
деген сұрақ маңыздырақ болмақ.
Ал мұғалім нені білуі керек?
Жаңа тәртіп педагогке де үлкен жауапкершілік жүктейді.
Бағаны бір ғана үй тапсырмасы үшін қоюға болмайды.
Баланың сабақтағы бірнеше әрекеті мен жалпы нәтижесі ескерілуі керек.
Әр оқушыны жүйелі бағалау қажет.
Әрі бағалау баланың жай фактілерді жатқа білуін ғана емес, алған білімін өмірде қолдана алу қабілетін көрсетуі тиіс.
Шынар Ақпарова жаңа тәсілдің негізгі мақсаты оқушылардың оқу, математикалық, жаратылыстану және цифрлық сауаттылығын, зерттеушілік, шығармашылық әрі командалық дағдыларын дамыту екенін айтты.
Яғни министрлік бағалауды «оқушы қанша ақпарат жаттады?» деген сұрақтан «ол білгенін қолдана ала ма?» деген сұраққа қарай өзгертпек.
Ал бұл жүйенің шын мәнінде оқушы мен мұғалімге жеңілдік әкелетіні немесе керісінше жаңа есеп пен бақылауға ұласатыны 2026–2027 оқу жылы басталғаннан кейін іс жүзінде белгілі болады.
