Қазақстанда жаңа оқу жылы қарсаңында мектеп формасына қатысты талап тағы да қызу талқыға түсті. Оқу-ағарту бірінші вице-министрі Шынар Ақпарованың ата-аналар мектеп бекіткен форма талаптарын сақтауға міндетті және талап орындалмаған жағдайда әкімшілік жауапкершілік мәселесі туындауы мүмкін деген мәлімдемесі әлеуметтік желіде үлкен пікірталас тудырды деп жазады Democrat.kz.
Бірінші вице-министрдің айтуынша, бала мектеп формасына сәйкес келмейтін киіммен келген күннің өзінде оны сабаққа кіргізбей қоюға болмайды.
Себебі «Білім туралы» заң бойынша баланың білім алуға құқығы бар және оны оқу процесінен шеттетуге жол берілмеуге тиіс.
Сонымен бірге заңның қолданыстағы нормасында орта білім беру ұйымдарының оқушылары уәкілетті орган белгілеген міндетті мектеп формасына қойылатын талаптарды сақтауға міндетті екені нақты көрсетілген.
Шынар Ақпарованың сөзінен кейін негізгі талқы баладан гөрі ата-ананың жауапкершілігіне ауысты.
Таратылған ақпаратта мектеп бекіткен форма талабын қамтамасыз етпеген ата-анаға 5 АЕК мөлшерінде әкімшілік айыппұл салынуы мүмкін екені айтылған.
Алайда дәл осы тұста бір маңызды құқықтық жайтты ескерген жөн: мектеп формасын бұзған әр жағдай автоматты түрде ата-анаға 5 АЕК айыппұл салынады дегенді білдірмейді. Әкімшілік жауапкершілік нақты құқық бұзушылық құрамы, істің мән-жайы және уәкілетті органның шешімі негізінде туындайды. Сондықтан «форма кимеді – бірден айыппұл» деген түсінік мәселені тым қарабайыр түсіндіру болар еді.
«Енді жетпегені осы еді»
Әлеуметтік желідегі пікірлерге қарағанда, ата-аналардың едәуір бөлігі мәселенің өзіне емес, оны шешудің айыппұл арқылы ұсынылуына наразы.
Желі қолданушыларының бірі:
«Енді жетпегені осы еді. Қалдығымен санасудан қалды. Ақыры балаларға да жеткен екен штраф. Жұмыс жасамаса ата-ана онда қалай болар екен?» – деп жазған.
Тағы бір қолданушы қысқа ғана:
«Дұрыс», – деп талапты қолдаған.
Демек, қоғамда мектеп формасына қатысты бірыңғай ұстаным жоқ. Бір тарап тәртіп болуы керек десе, екінші тарап отбасының қаржылық жағдайын ескеруді талап етеді.
«Айыппұл салудан басқа ештеңе білмей ме?»
Пікірлер арасында мемлекеттік органдардың әлеуметтік мәселелерді айыппұлмен шешу тәсіліне наразылық ерекше байқалады.
Бір желі қолданушысы:
«Айыппұл салудан басқа ештеңе білмейді-ау, осы Қазақстан», – деп жазған.
Тағы бірі:
«Шаршатты уже осы форма, форма деп! Киіммен алысқанша балаға сапалы білім беруді ойлау керек қой!» – дейді.
Бұл пікірдің астарында мектеп формасы мен білім сапасының қайсысы басым болуы керек деген бұрыннан келе жатқан дау жатыр.
Форма тәртіп пен мектептің ортақ мәдениетін қалыптастыру құралы болуы мүмкін. Бірақ ата-аналар оның баланың білім сапасын ығыстырып, басты мәселеге айналып кетуіне қарсы.
«Мектеп формасын тегін беріңдер»
Ең жиі көтерілген мәселелердің бірі – мектеп формасының бағасы.
Бір пікір иесі:
«Сол үшін мектеп формасын тегін беріңіздер. Енді оқушыларға штраф салу қалды ма. Жалғыз басты, көп балалы аналар немесе ата-анасы жоқ балалар қайтеді?» – деп сұрақ қойған.
Тағы бір қолданушы бір қыз балаға мектеп формасын толық алып беру шамамен 40 мың теңгеге кететінін айтып, төрт баланы мектепке дайындау қаншалықты ауыр екенін жазған.
Бұл – пікір иесінің жеке есебі, оны бүкіл елдегі ортақ баға деп қабылдауға болмайды. Дегенмен мәселенің әлеуметтік жағын анық көрсетеді: бір баласы бар және төрт-бес баласы бар отбасы үшін мектеп формасына кететін шығынның салмағы бірдей емес.
Әсіресе тамыз айында ата-ананың шығыны тек формамен шектелмейді. Аяқ киім, спорттық киім, кеңсе тауарлары, сөмке және басқа да қажетті заттар қатар алынады.
Сондықтан ата-аналардың бір бөлігі мемлекет форма талабын қатаңдатпас бұрын әлеуметтік жағдайы төмен отбасыларды толық қамтамасыз етуі керек деп есептейді.
«Бір кәсіпкердің қалтасын толтыру болмасын»
Мектеп формасы төңірегіндегі тағы бір күдік – ата-аналарды белгілі бір өндірушіден немесе дүкеннен киім алуға мәжбүрлеу мәселесі.
Желі қолданушыларының бірі:
«Мектеп формасы деп бір кәсіпкердің қалтасын томпайтып, ауданындағы біраз мектепті алып ап, киімді жеткізіп үлгермей... ата-аналар ашулы», – деп жазған.
Бұл пікір – нақты дәлелденген факт емес, автордың әлеуметтік желідегі көзқарасы. Бірақ ата-аналардың көп жылдан бері айтып келе жатқан мәселесін аңғартады.
Қазақстанның «Білім туралы» заңы оқушылардан міндетті мектеп формасының талаптарын сақтауды талап етеді. Бірақ бұл талап ата-ананы міндетті түрде бір ғана кәсіпкерден немесе бір дүкеннен форма сатып алуға мәжбүрлеу дегенді білдірмейді.
Форманың түсі, үлгісі мен жалпы талаптары белгіленуі мүмкін, ал саудагерді күштеп таңдату – басқа мәселе.
«Қысқа етек пен жайылған шашқа да айыппұл салыңдар»
Барлық пікір мектеп формасына қарсылық емес.
Кейбір ата-аналар керісінше талапты күшейтуді сұрайды.
Мәселен:
«Қысқа етек пен жайылған шашқа, салсын да штрафты!» – деген пікір бар.
Тағы бір қолданушы:
«Ұлдардың салбыраған шашын, түрлі түске боялған шашты, артық макияжды, ұзын тырнақты да реттеу керек», – деп жазған.
Мұндай пікірлер мектептің сыртқы келбетке қатысты тәртіпті күшейтуін қолдайтын ата-аналардың да аз емес екенін көрсетеді.
Ал тағы бір ата-ана форма баланы тәртіпке тәрбиелейді деп санайды:
«Дұрыс. Бірдей форма тәртіпке үйретеді. Әйтпесе мұғаліммен де қымбат киінетін оқушыны оқыту оңай емес», – дейді ол.
Яғни қоғамдағы дау «форма керек пе, жоқ па?» деген қарапайым сұрақтан әлдеқайда күрделі.
Негізгі мәселе – талап қандай болуы керек және оны орындаудың жауапкершілігі кімге жүктеледі?
Ата-аналар оқулық мәселесін де көтерді
Талқылау барысында ата-аналар мектеп формасынан басқа проблемаларды да еске салған.
Бір пікірде:
«Ата-анаға мектеп формасы үшін штраф төлеткенше, мектеп неге кітапты жаңасын бермейді? Бүгін алдым, кітаптың сырты сынып қалған, кітап қай жылы алынған екені белгісіз», – делінген.
Тағы бір қолданушы:
«Кім айтқанша білімді айтшы», – деп мәселенің басымдығын білім сапасына аударған.
Бұл пікірлерден ата-ананың мемлекетке қоятын қарсы сұрағы анық байқалады:
Егер мемлекет ата-анадан мектеп талабын толық орындауды талап етсе, мектеп те баланың сапалы білім алуына қажетті жағдайды толық қамтамасыз етуге міндетті емес пе?
Мектеп формасын сақтау – заңдағы талап
Эмоциядан бөлек, мәселенің құқықтық жағы бар.
«Білім туралы» заңның қолданыстағы редакциясында орта білім беру ұйымдарындағы оқушылар міндетті мектеп формасына қойылатын талаптарды сақтауға міндетті деп көрсетілген.
Сонымен бірге бала форманы бұзды деген себеппен оны білім алу құқығынан айыруға болмайды.
Яғни екі талап қатар өмір сүреді:
оқушы мектеп формасын сақтауы керек, бірақ мектеп оны киіміне бола сабақтан шеттете алмайды.
Осы екі норманың арасындағы жауапкершілік көбіне ата-анаға ауысады.
Бірақ әкімшілік айыппұл мәселесінде мектеп әкімшілігінің ауызша ескертуі мен заң бойынша ресми әкімшілік жаза қолдануды шатастырмаған жөн. Мектеп директоры ата-анаға өз бетінше «5 АЕК айыппұл жазып» бере алмайды. Әкімшілік жауапкершілік заңда белгіленген рәсіммен қаралуы тиіс.
Форма ма, білім бе?
Әлеуметтік желідегі пікірталастың түпкі мәні мектеп формасынан да тереңірек сияқты.
Бір ата-ана мектепте тәртіп пен бірыңғай талаптың болғанын қалайды.
Екіншісі төрт баланың формасына ақша жеткізе алмай отыр.
Үшіншісі баласына ескі оқулық берілгеніне наразы.
Төртіншісі білім сапасын сұрайды.
Бесіншісі мектептің қысқа юбка, боялған шаш пен макияжға да талап қойғанын қалайды.
Сондықтан мәселені тек «форма киді ме, кимеді ме?» деңгейінде шешу жеткіліксіз.
Егер мемлекет мектеп формасын міндетті талап ретінде белгілесе, онда оның қолжетімділігі, әлеуметтік осал отбасыларға көмек, мектептердің ата-ананы белгілі бір сатушыға байлап қоймауы және талаптың барлық балаға бірдей әрі әділ қолданылуы да назардан тыс қалмауға тиіс.
Ал ата-ананың ең басты талабы бұдан да қарапайым:
мектеп формасы баланың білім алуынан маңызды мәселеге айналып кетпеуі керек.
