Қазақстанның Қашаған кен орнына қатысты халықаралық арбитраждағы дауы бұрынғы президент Нұрсұлтан Назарбаевтың тұсында жасалған мұнай келісімдерін қайта талқылауға себеп болды. Саясаткер Қазыбек Бейсебаев Қашағанға қатысты даудың артында ел үшін аса маңызды тарихи сұрақтар тұрғанын айтып, Назарбаев билігі кезінде жасалған ірі келісімдердің бәрін қайта тексеруді ұсынды, деп жазады Democrat.kz.
Қазыбек Бейсебаев бұл туралы өзінің Facebook-тегі жеке парақшасында жазған.
Саясаткер сөзін Қазақстанның Қашаған кен орны бойынша шетелдік компаниялармен халықаралық арбитражда дауласып жатқанынан бастайды.
Оның жазуынша, Қазақстан тарапы Қашағанды игеруге байланысты жасалған келісімшарттардың бір бөлігі жемқорлық арқылы бекітілген, ал соның нәтижесінде мемлекетке аса ірі көлемде экономикалық залал келген деп есептейді.
Бейсебаев бұл жерде 10,7 млрд долларлық келісімдер туралы сөз болып отырғанын атап өтеді.
«Компаниялар алдымен шығынын толық қайтарып алады»
Бейсебаев Қашағандағы өнімді бөлу туралы келісімнің мәнін қарапайым тілмен түсіндіруге тырысады.
Оның пайымынша, басты проблема – мұнай компанияларының жобаға жұмсаған шығындарының тым жоғары көрсетілуінде.
Өнімді бөлу туралы келісімнің тетігі бойынша инвесторлар алдымен өздерінің танылған шығындарын өндірілген мұнай есебінен өтейді. Содан кейін ғана жобадан түскен пайданың мемлекетпен бөлінетін бөлігі ұлғаяды.
Бейсебаев осы жүйені Қазақстан үшін тиімсіз деп бағалайды.
Ол негізгі өнімді бөлу келісімдерінің бірі 1997 жылы жасалғанын, ал кейін 2008 жылы жаңа келісімдер мен өзгерістер болғанын еске салады.
Саясаткердің пікірінше, Қазақстан кезінде өзінің экономикалық мүддесін қатаңырақ қорғағанда, бүгін Ұлттық қордағы қаражат едәуір көп болып, республикалық бюджет қазіргі деңгейдегідей қысым сезінбеуі мүмкін еді.
Бұл – Бейсебаевтың саяси-экономикалық бағасы. Ол Ұлттық қор нақты қанша қаржы жоғалтқанын есептеп көрсетпейді.
Бейсебаев «Қазақгейтті» еске алды
Одан кейін саясаткер қазіргі Қашаған дауын 2000-жылдардағы атышулы «Қазақгейт» ісімен байланыстырады.
Ол 2003 жылы АҚШ-та америкалық кәсіпкер Джеймс Гиффенге қатысты қылмыстық іс қозғалғанын еске алады.
Гиффен сол кезде Нұрсұлтан Назарбаевтың кеңесшісі ретінде танылған. Сонымен бірге оның Қазақстанның дипломатиялық паспорты болған. Бейсебаев дипломатиялық паспорттың берілуінің заңдылығына да күмән келтіреді.
АҚШ-тағы іс мұнай-газ саласындағы ірі келісімдерге байланысты заңсыз төлемдер жөніндегі күдікке құрылған еді.
Істе Қазақстанның сол кездегі президенті Нұрсұлтан Назарбаев пен премьер-министр Нұрлан Балғымбаевтың аты да аталды.
Бейсебаев Балғымбаевты сол кезеңдегі шешімдерді өз бетімен қабылдаған дербес саяси тұлға емес, президент саясатын орындаушы ретінде бағалайды.
Бұл да – Бейсебаевтың жеке саяси тұжырымы.
Назарбаев айыптауларды мойындамаған
Бейсебаевтың жазуынша, Назарбаев сол кезде өзіне қатысты айтылған күдіктерді қабылдамай, мұндай әрекеттерге қатысы барын жоққа шығарған.
Алайда саясаткердің назарын аударған ең үлкен мәселе – Джеймс Гиффен ісінің кейінгі тағдыры.
Бейсебаев Гиффеннің АҚШ арнайы қызметтерімен байланысы болғаны жөніндегі қорғау тарапының уәждеріне сүйеніп, оны Қазақстан басшылығына енген америкалық агент ретінде сипаттайды.
Осы тұста Бейсебаев өте ауыр саяси баға береді.
Оның пікірінше, егер Қазақстан президентінің маңында елдің дипломатиялық паспортымен жүрген шетелдік арнайы қызметтермен байланысты адам жұмыс істеп, соның кезеңінде мемлекет үшін тиімсіз мұнай келісімдері жасалған болса, онда сол кездегі ел басшысының жауапкершілігі туралы сұрақ қойылуы тиіс.
Бірақ Гиффенге қатысты бір маңызды ескерту бар
Бұл жерде Бейсебаевтың сөзін фактіден ажыратқан жөн.
Саясаткер өз жазбасында Гиффенді америкалық сот толық ақтап, оның ЦРУ тапсырмасымен жұмыс істегені анықталғандай сипаттайды.
Алайда істің құқықтық нәтижесі бұдан күрделірек.
Гиффенге тағылған негізгі жемқорлық айыптарының көбі кейін тоқтатылғанымен, ол шетелдегі банк шотын декларацияламауға қатысты құқық бұзушылық бойынша кінәсін мойындаған. Сондықтан «толық ақталды» деген тұжырым дәл емес.
Сол сияқты оның ЦРУ-дың ресми агенті болғаны сот үкімімен жеке факт ретінде анықталды деуге де негіз жеткіліксіз. Қорғау тарапы оның АҚШ барлау құрылымдарымен ынтымақтастығы болғанын алға тартқан және іс барысында құпия мемлекеттік материалдар мәселесі көтерілген.
Сондықтан Бейсебаевтың «АҚШ тыңшысы» деген анықтамасы – оның саяси интерпретациясы.
«Бұл Отанға опасыздық емес пе?»
Осы жайттарды байланыстыра келе Бейсебаев бұрынғы президенттің мұндай ірі экономикалық процестерден хабарсыз болуы мүмкін деген нұсқаға күмән келтіреді.
Ол мұндай жағдай орын алған болса, оны елдің экономикалық мүддесіне қарсы әрекет ретінде бағалау керектігін айтады.
Саясаткер тіпті мұндай әрекеттердің конституциялық жауапкершілік мәселесін де көтереді.
Бірақ бұл тұста да ескеретін мәселе бар: қазір ашық деректерде Нұрсұлтан Назарбаевтың Қашағанға байланысты қылмыстық жауапкершілікке тартылғаны немесе осы келісімдер бойынша кінәлі деп танылғаны туралы ресми ақпарат жоқ.
Сондықтан Бейсебаевтың айтқандары – қылмыстық іс бойынша қорытынды емес, саяси талап.
Митталға берілген Қарағанды комбинатын да еске түсірді
Бейсебаев Қашаған мәселесін Қазақстанның тағы бір ірі стратегиялық активінің тағдырымен салыстырады.
Ол Қарағанды металлургия комбинатының кейін әлемге әйгілі болған кәсіпкер Лакшми Митталдың бақылауына өтуін еске түсіріп, Қазақстанның аса маңызды өндірістік және табиғи активтері қандай жағдайларда шетелдік инвесторларға берілгенін қайта зерттеу керектігін айтады.
Саясаткердің негізгі сұрағы осы жерде айқындалады:
Қазақстанның стратегиялық байлығына қатысты шешімдерді бұрынғы билік қандай құқықтық және экономикалық негізбен қабылдады?
«Қазақстан оның жеке меншігі болды ма?»
Бейсебаев Нұрсұлтан Назарбаевтың кезінде «Елбасы», «Ұлт көшбасшысы», «Тұңғыш президент» ретінде ерекше саяси мәртебеге ие болғанын еске алып, соған қарамастан мемлекеттің табиғи байлығы жеке адамның еркімен басқарылатын дүние болмауға тиіс деген ой айтады.
Осы ретте ол:
Қазақстанның стратегиялық байлығы бұрынғы президенттің жеке меншігі сияқты басқарылды ма деген сұраққа жауап берілуі керек, – деген мазмұнда өткір мәселе көтереді.
Назарбаев кезеңіндегі барлық келісімді тексеретін комиссия құруды ұсынды
Бейсебаев тек сұрақ қоюмен шектелмейді.
Ол Нұрсұлтан Назарбаев билік еткен кезеңде жасалған ірі экономикалық келісімдердің барлығын тексеретін қоғамдық комиссия құруды ұсынады.
Саясаткердің ойынша, мұндай комиссия:
мұнай-газ келісімдерін;
ірі стратегиялық кәсіпорындардың сатылуын;
шетелдік инвесторлармен жасалған шарттарды;
мемлекеттік активтерді басқаруға байланысты шешімдерді
қайта зерттеуі керек.
Бейсебаев үшін мәселе тек Қашағанның қазіргі арбитражымен шектелмейді.
Ол Назарбаев дәуіріндегі бүкіл ірі экономикалық саясатқа аудит жасалуы керек деп санайды.
Әмірліктерге жиі барғанының себебін де сұрады
Бейсебаев тағы бір бөлек сұрақ көтерген.
Ол Назарбаевтың президент болып тұрған кезінде Біріккен Араб Әмірліктеріне жиі барғанына назар аударып, мұндай сапарлардың себептері мен мазмұнын анықтауды ұсынады.
Саясаткер Назарбаевтың президенттік өкілеттігін тоқтатудың алдында да Әмірліктерге барғанын атап, осы сапарларға байланысты қоғамда жауапсыз қалған сұрақтар бар деп есептейді.
Алайда Бейсебаев бұл сапарлардың Қашаған келісімдерімен немесе заңсыз қаржы операцияларымен байланысын дәлелдейтін нақты дерек келтірмейді.
Сондықтан бұл бөлік те саясаткердің тексеруді талап еткен сұрағы ретінде қабылдануы тиіс.
«Жауап берілмей, алға жылжу болмайды»
Бейсебаев жазбасының соңында Назарбаев билігі кезеңіндегі стратегиялық шешімдерге қатысты көптеген сұрақ әлі жауапсыз қалғанын айтады.
Ол қоғам бұл сұрақтарға жауап алмайынша өткен кезеңге толық саяси және экономикалық баға беру мүмкін емес деп есептейді.
Саясаткердің пайымынша, өткен шешімдердің қалай қабылданғаны анықталмай, мемлекеттің әрі қарай жаңаруы да қиын.
Осылайша Бейсебаевтың Facebook-тегі түпнұсқа жазбасының негізгі талабы үш мәселеге келіп тіреледі:
Қашаған мен басқа стратегиялық жобалар бойынша бұрынғы келісімдерді қайта тексеру; Назарбаев кезеңіндегі ірі мәмілелерге қоғамдық аудит жүргізу; сол шешімдерді қабылдаған адамдардың саяси және құқықтық жауапкершілігін анықтау.
Бұл талаптар әзірге мемлекеттік органдардың ресми шешімі немесе тергеу қорытындысы емес. Олар – Қазыбек Бейсебаевтың жеке саяси позициясы.
Ал Қашаған бойынша халықаралық арбитраждың өзі нақты жүріп жатыр және Қазақстан жағы миллиардтаған долларлық даулы шығындарды қайта қарауды талап етуде. Сондықтан Назарбаев дәуіріндегі мұнай келісімдерінің тиімділігі туралы пікірталастың қайта көтерілуіне нақты экономикалық дау түрткі болып отыр.
