Қазақстанда бұрын сотталған адамдардың мектеп, колледж және балалармен жұмыс істейтін басқа ұйымдарға қайта орналасуына қатысты үлкен құқықтық дау басталды. Конституциялық сот Еңбек кодексіндегі өмір бойғы шектеуге қатысты азаматтың өтінішін қарай бастады, деп жазады Democrat.kz.
Қазіргі заңда бірқатар қылмыс бойынша соттылығы болған адам, тіпті соттылығы кейін өтелсе де, балалармен байланысты салаларда жұмыс істей алмайды. Бұл мәселе қоғамда екіұдай пікір туғызуы мүмкін: бір тарап баланың қауіпсіздігін бірінші орынға қойса, екінші тарап жазасын өтеп, соттылығы жойылған адамның өмір бойы мамандығынан шеттетілуін әділетсіз деп санайды.
Қазақстанның Конституциялық соты Еңбек кодексіндегі білім беру және балалармен жұмыс істеуге қатысты шектеудің Конституцияға сәйкестігін тексеруге кірісті. Бұл туралы Kursiv жазды.
Мәселе Еңбек кодексінің 26-бабындағы талапқа тіреліп отыр.
Қолданыстағы норма бойынша кәмелетке толмағандар қатысатын білім беру, тәрбие, дамыту, демалыс пен сауықтыру, дене шынықтыру және спорт, медициналық қамтамасыз ету, әлеуметтік қызмет көрсету, мәдениет пен өнер ұйымдарына белгілі бір санаттағы қылмыстық құқық бұзушылықтар үшін сотталған немесе бұрын сотталған адамдарды жұмысқа қабылдауға жол берілмейді. Олардың қатарында адам өлтіру, денсаулыққа қасақана зиян келтіру, жыныстық қолсұғылмаушылыққа қарсы қылмыстар, терроризм, экстремизм, адам саудасы және өзге де бірқатар құқық бұзушылық бар.
Маңыздысы – шектеу тек қазіргі соттылығы бар адамға ғана қатысты емес. Заңдағы «соттылығы бар немесе болған» деген тұжырым соттылығы өтелген адамның да аталған салаларға қайта оралуына кедергі келтіруі мүмкін.
Өтініш иесі нені талап етіп отыр?
Конституциялық сотқа жүгінген азаматтың негізгі уәжі – мұндай тыйымның іс жүзінде өмір бойына созылатыны.
Оның пікірінше, заң әр адамның жағдайын жеке бағаламайды. Қандай қылмыс жасағаны, оның ауырлығы, қылмыстың жасалғанына қанша уақыт өткені, адамның кейінгі мінез-құлқы, өкінуі немесе соттылығының өтелуі ескерілмейді.
Осы себепті өтініш иесі мұндай абсолютті тыйым Конституцияда бекітілген еңбек ету бостандығы мен кәсіпті еркін таңдау құқығына қайшы келуі мүмкін деп есептейді.
Қазақстан Конституциясының 24-бабында әркімнің еңбек ету бостандығына, қызмет пен кәсіп түрін еркін таңдауына құқығы бар екені көрсетілген.
Алайда бұл құқық шексіз емес. Әсіресе балалардың өмірі мен қауіпсіздігіне тікелей қатысты салаларда мемлекет жұмысқа қабылдауға қосымша талаптар белгілей алады.
Сондықтан Конституциялық соттың алдында екі конституциялық құндылықтың арақатынасын анықтау міндеті тұр: бір жағында – адамның еңбек ету құқығы, екінші жағында – баланың қауіпсіздігі.
Бұл «барлық сотталған мұғалімдер мектепке қайтады» деген сөз емес
Жаңалықтың тақырыбы әлеуметтік желіде «енді сотталған мұғалімдерді мектепке қайта алады» деген түсінік тудыруы мүмкін. Бірақ әзірге мұндай шешім қабылданған жоқ.
Конституциялық сот тек даулы норманы қарауға кірісті. Сот норманы толықтай Конституцияға сәйкес деп қалдыруы да, белгілі бір түсіндірме беруі де, кей бөлігін Конституцияға сәйкес емес деп тануы да мүмкін.
Оның үстіне мәселе бұрын сотталған кез келген адам туралы емес. Қолданыстағы шектеу нақты қылмыс санаттарына байланысты.
Сондықтан, мысалы, жыныстық сипаттағы қылмыс жасаған адамның балалармен жұмыс істеуіне қойылатын талап пен бірнеше жыл бұрын басқа сипаттағы құқық бұзушылық жасаған адамның жағдайы заң тұрғысынан бірдей қаралуы керек пе деген сұрақ туындап отыр.
Конституциялық сот бұған дейін де өмір бойғы шектеулерді саралаған
Бұл Қазақстан үшін мүлдем жаңа құқықтық бағыт емес.
2023 жылы Конституциялық сот сыбайлас жемқорлық қылмыс жасаған азаматтардың квазимемлекеттік секторда жұмыс істеуіне қатысты абсолютті шектеуді қараған болатын.
Сол кезде сот барлық қызметкерге бірдей шектеу қолдану дұрыс емес деген ұстаным білдіріп, адамның атқаратын қызметінің нақты сипатын ескеру қажеттігін айтқан. Яғни шектеу лауазымның тәуекелі мен адамның функциясына пропорционал болуы қажет деген қағида қолданылды.
2026 жылы тағы бір істе Конституциялық сот квазимемлекеттік сектордағы қызметкерді сыбайлас жемқорлық қылмысы үшін автоматты түрде жұмыстан шығару нормасын қарады. Сот оны барлық қызметкерге бірдей қолдану еңбек ету құқығын шамадан тыс шектеуге әкелетінін көрсеткен.
Бұл тәжірибелер қазіргі іс бойынша да «барлығына бірдей өмір бойғы тыйым қаншалықты пропорционал?» деген мәселенің негізгі сұрақтардың бірі болуы ықтимал екенін көрсетеді.
Әлеуметтік желідегі пікірлер неге бөлінуі мүмкін?
Аталған жаңалық әлеуметтік желіде тарай бастағанымен, ашық дереккөздерден осы іске қатысты кең көлемді, нақты тексеруге болатын пікірлер ағыны әзірге көрінбейді. Сондықтан жекелеген пайдаланушылардың атынан ойдан шығарылған дәйексөз беру дұрыс болмайды.
Дегенмен мәселенің өзі қоғамда екі қарама-қарсы ұстаным туғызатыны анық.
Бірінші ұстаным:
«Мектеп – тәжірибе жасайтын жер емес. Балалармен жұмыс істейтін адамның өткені мінсіз болуы тиіс» дегенге саяды.
Бұл пікірді ұстанатындар соттылықтың өтелуі адамның өткен ісін жоққа шығармайтынын және мемлекет балаларға қатысты барынша сақтық танытуға міндетті екенін алға тартады.
Екінші көзқарас:
«Егер адам жазасын толық өтеп, соттылығы жойылса, қоғам оған қайта өмір бастауға мүмкіндік беруі керек» деген ұстанымға негізделеді.
Бұл тарап он немесе жиырма жыл бұрын жасалған құқық бұзушылық үшін адамды өмір бойы мамандығынан шеттету жаза өтелгеннен кейінгі қосымша, ресми белгіленбеген жазамен тең болып кетуі мүмкін деп есептейді.
Ең күрделі сұрақ – қандай қылмыс туралы сөз болып отырғаны
Бұл жерде барлық соттылықты бір өлшеммен бағалауға болмайтыны түсінікті.
Балалардың жыныстық қолсұғылмаушылығына қарсы қылмыс, адам өлтіру немесе балаларға қарсы зорлық-зомбылық жасаған адамға қатысты қоғамның қауіпсіздік талабы өте жоғары болуы заңды.
Ал басқа санаттағы, баламен жұмыс істеуге тікелей қатысы жоқ құқық бұзушылық бойынша ондаған жыл бұрын сотталып, жазасын өтеп, кейін заң бұзбаған адамға өмір бойғы кәсіби тыйым салу мәселесі құқықтық тұрғыдан әлдеқайда күрделі.
Сондықтан Конституциялық сот қазіргі тыйымды өзгертер болса, мәселе «сотталғандардың бәріне мектептің есігін ашу» түрінде шешіледі деуге негіз жоқ.
Керісінше, заңда қылмыстың сипаты, ауырлығы, жасалған уақыт, соттылықтың өтелуі, адамның кейінгі мінез-құлқы және балаларға ықтимал қауіп секілді өлшемдерді саралау тетігі пайда болуы ықтимал.
Баланың мүддесі бірінші орында қалуға тиіс
Бұл даудың ең сезімтал тұсы да осында.
Жазасын өтеген адамның қоғамға қайта бейімделуі – құқықтық мемлекеттің маңызды қағидаларының бірі. Бірақ мектептегі жұмыс кәдімгі еңбек қатынасы ғана емес. Мұғалім күн сайын баламен тікелей қарым-қатынаста болады және оған ерекше сенім жүктеледі.
Сондықтан заң өзгертілетін болса, бұрын сотталған адамды мектепке автоматты түрде қабылдау емес, балалардың қауіпсіздігіне тәуекелді жеке әрі қатаң бағалайтын механизмнің болуы шешуші мәнге ие болуы керек.
Қазір Конституциялық сот түпкілікті шешім шығарған жоқ.
Сол себепті бүгінгі таңда «Қазақстанда сотталған мұғалімдерге мектепке қайта жұмысқа орналасуға рұқсат берілді» деп жазу – қате. Дұрысы: Конституциялық сот бұрынғы соттылығы бар адамдарға балалармен жұмыс істеуге қойылған өмір бойғы тыйымның Конституцияға сәйкестігін тексеріп жатыр.
