Әлеуметтік желіде кішкентай қыздың өзінен кейінгі балаларды бағудан шаршағанын айтып, жылаған видеосы қызу талқыға түсті. Бір қарағанда бұл көпбалалы отбасындағы күнделікті тірлік секілді көрінуі мүмкін. Алайда желі қолданушыларының пікірінен бір мәселе анық байқалды: үлкен баланы ата-ананың орнына қойып, кішілерге тұрақты түрде жауапты ету оның психикасына салмақ түсіруі мүмкін, деп жазады Democrat.kz.
Видеодағы қыз анасынан енді бала тумауын сұрап, өзін мазалаған жағдайды эмоциямен жеткізеді. Жазбаны жариялаған автордың айтуынша, қыздың сөзінен оның кішкентай бауырларын бағудан қажығаны аңғарылады.
Желі қолданушыларының бір бөлігі осы қыздың ата-анасын қатты сынады.
«Бала неге сен туған баланы бағуы керек?»
«Ересек адамдар өздері туды, өздері қарасын».
«Баланың балалығын тартып алуға болмайды», – деген пікірлер жазылған.
Кейбір қолданушылар өздерінің бала кезінде дәл осындай жағдайды бастан өткергенін айтып, мұның салдары ересек өмірге дейін жеткенін жазды.
Бір әйел 14 жасында дүниеге келген інісін ұзақ уақыт өзі баққанын, соның кесірінен жасөспірім шағының ауыр өткенін еске алған.
Тағы бір қолданушы анасы егіз босанғанда өзі бастауыш сыныпта оқығанын, екі сәбиді қарауға мәжбүр болғанын айтып:
«Басқа балалар сияқты ойнап-күліп көп жүрген жоқпын. Кішкентайымнан тұрмысқа кіріп кеттім», – деп жазған.
Ал тағы бір пікір иесі небәрі 10 жасында екі айлық сәбиге толықтай жауапты болғанын айтып, баланы қалай тыныштандыру керегін интернеттен іздеп үйренгенін жеткізген.
Осы оқиғалардың бәрін бір ғана «аға-әпке бауырына көмектеседі ғой» деген түсінікпен ақтау дұрыс па?
Психологияда мұны қалай түсіндіреді?
Психологияда баланың өз жасына сай емес ересек міндеттерді тұрақты түрде мойнына алуын parentification — ата-аналық рөлді балаға ысыру деп атайды.
Бұл жерде маңызды айырмашылық бар.
Үлкен баланың анда-санда інісіне қарап беруі, үй шаруасына көмектесуі – қалыпты отбасылық жауапкершілік болуы мүмкін. Мұндай міндеттер кей жағдайда дербестік пен жауапкершілікті қалыптастырады.
Ал бала ата-ананың орнын тұрақты түрде басып, сәбидің тамағына, ұйқысына, қауіпсіздігіне, күтіміне жауап беруге мәжбүр болса, жағдай өзгереді.
Ғылыми зерттеулер мұндай шамадан тыс жауапкершілік баланың күйзеліске түсуімен, ішкі мазасыздықпен, депрессиялық белгілермен, мектептегі үлгерімнің нашарлауымен және өз қажеттілігін кейінге ысыру әдетімен байланысты болуы мүмкін екенін көрсетеді. Сонымен қатар әсері әр балада әртүрлі: қолдау бар, міндет жасына сай және көлемі шектеулі болса, нәтиже міндетті түрде теріс болмайды.
Демек, негізгі мәселе «бала бауырына қарады ма?» дегенде емес.
Қанша уақыт қарады? Қандай жауапкершілік алды? Таңдау мүмкіндігі болды ма? Оның сабағына, ұйқысына, демалысына және психологиялық жағдайына зиян келді ме? – шешуші сұрақтар осылар.
«Үлкенсің ғой, сен бағасың» деген сөздің салдары қандай?
Балаға ұзақ уақыт бойы:
«Сен үлкенсің»,
«Сен қарауың керек»,
«Мамаға көмектесуің керек»,
деген талап қойыла берсе, ол бірте-бірте өзінің қажеттілігін екінші орынға қоюды үйренуі мүмкін.
Психологиялық әдебиетте шамадан тыс ата-аналық рөл алған балаларда өзіне тым көп жауапкершілік арту, кінә сезімі, өзгелердің мәселесін шешуге міндеттімін деген түсінік және қажу байқалуы мүмкін екені сипатталған. Бірақ ғалымдар көмектесудің өзін автоматты түрде зиян деп есептемейді: қауіп баланың мүмкіндігінен асып түсетін, мәжбүрлі және қолдаусыз күтімде туындайды.
Сондықтан қазақы ортадағы «үлкен бала кішісіне қарайды» деген дәстүр мен ата-аналық міндетті толықтай баланың мойнына артып қоюдың арасын ажырату қажет.
Ал заң бойынша ата-ананы жауапқа тартуға бола ма?
Мұнда да маңызды бір нюанс бар.
Баланың інісіне немесе қарындасына анда-санда қарап беруінің өзі заң бұзушылық емес. Қазақстан заңнамасында «үлкен бала кішкентай бауырына қарауға болмайды» деген тікелей тыйым жоқ.
Сондықтан бір ғана видео немесе «апасы інісін бақты» деген факт бойынша ата-ананы автоматты түрде жауапқа тартуға болмайды.
Бірақ ата-ананың өзінің міндетін іс жүзінде кәмелетке толмаған балаға ысырып, балаларды тиісті күтімсіз немесе қауіпсіздіксіз қалдыруы – мүлде басқа мәселе.
Қазақстанның Неке (ерлі-зайыптылық) және отбасы туралы кодексіне сәйкес, ата-ана баласының денсаулығына қамқорлық жасауға, оның тәни, психикалық, адамгершілік және рухани дамуына қажетті жағдай жасауға жауапты.
Ал Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодекстің 127-бабы бойынша ата-ананың баланы тәрбиелеу, оның құқықтары мен мүддесін қорғау, қауіпсіздігін қамтамасыз ету, күтім жасау және күтіп-бағу жөніндегі міндеттерін орындамауы 10 АЕК мөлшеріндегі айыппұлға әкелуі мүмкін.
Яғни заң тұрғысынан мәселе «үлкен қыз бала бақты» деген фактімен емес, ата-ананың өз міндетін орындамағаны дәлелдене ме деген өлшеммен бағаланады.
Мысалы, кішкентай бала үнемі басқа кәмелетке толмаған баланың қарауында қалып, соның салдарынан қауіпсіздігіне қатер төнсе; үлкен баланың оқуына, денсаулығына немесе қалыпты дамуына елеулі зиян келсе; ата-аналар күтім жасау міндетінен жүйелі түрде жалтарса – қорғаншылық органдары немесе полиция жағдайға құқықтық баға бере алады. Мемлекеттік органдар мұндай отбасыларға қатысты профилактикалық шаралар қолданатынын да заң қарастырады.
Ал егер тиісті қауіпсіздікті қамтамасыз етпеу ауыр салдарға әкелсе, жағдайдың нақты мән-жайына қарай мәселе әкімшілік жауапкершіліктен де ауыр құқықтық салдарға ұласуы мүмкін.
Бір видеодан ата-ананы «кінәлі» деп жариялау дұрыс емес
Әлеуметтік желідегі пікірлердің арасында «қамқоршылық органын шақыру керек» деген талаптар көп. Бірақ мұнда асығыс үкім шығармаған жөн.
Біз видеодан баланың бүкіл өмірін көріп отырған жоқпыз. Оның қаншалықты жиі бала қарайтыны, ата-анасы қайда болғаны, бұл бір реттік жағдай ма әлде тұрақты міндет пе – белгісіз.
Сондықтан нақты отбасыға «ата-анасы баланы қанауда» деп айып тағу үшін қосымша дерек қажет.
Алайда видео көтерген мәселенің өзі шынайы. Үлкен баланы «тегін күтуші» ретінде пайдалану – тәрбие емес.
Бала үй шаруасына көмектесе алады. Бауырына қараса да болады. Бірақ ол ата-ананың орнына айналмауы керек.
Өйткені кішкентай бауыры үшін негізгі жауапкершілік – сол баланы дүниеге әкелген ересек адамның мойнында.
Ал үлкен бала қанша жерден «ақылды», «пысық», «үлкен» болғанымен, ең алдымен өзі де – бала.
Дайындаған Әлия БОЛАТҚЫЗЫ.
