Қазақстанда тәуелсіздік жылдарында заманауи кеніштер ашылғанымен, соған пара-пар ауқымдағы жаңа мыс қорыту қуаттары салынбаған. Бұл туралы қаржы сарапшысы Айбар Олжаев айтты, деп хабарлайды Democrat.kz сайты.
Сарапшының мәліметінше, қазіргі таңда кен өндірушілер мен өңдеуші кәсіпорындар арасындағы тариф дауы елдегі мыс өнеркәсібінің алдағы 10-20 жылдық тағдырын айқындайды.
Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев 2026 жылдың ақпанында бұл мәселені нақты атап өткен еді. Президент өңдеу өнеркәсібін қолдап, бастапқы шикізатты экспорттау тәжірибесін тоқтатуды тапсырды. Қазір мемлекет осы міндетті нақты тетіктер арқылы іске асыруға тырысып жатыр.
Өнеркәсіп және құрылыс министрлігі мыс концентратын өңдеу тарифін анықтайтын жаңа әдістеме әзірлеуде. Кен өндірушілер қосымша төлемдер шығынды көбейтеді деп қауіптенеді. Ал өңдеушілер зауыттарды жаңғырту үшін тұрақты қаржыландыру қажет екенін алға тартады. Бұл тек тариф көлемін анықтайтын құжат емес. Жаңа ереже нарық қатысушыларына өңдеу жұмыстарының экономикасын алдын ала түсінуге мүмкіндік береді.
Металлургиялық зауытты тек күнделікті жұмыс қаражаты есебінен ондаған жыл бойы дамыту мүмкін емес. Жабдықтарды қайта құру, энергия тиімділігін арттыру және экологиялық талаптарды сақтау үлкен капиталды талап етеді. Егер инвестиция қайтарылатын нақты көз болмаса, жаңғырту жұмыстары кешіктіріле береді. Ал уақыт оздыру қолда бар өңдеу қуаттарынан біртіндеп айырылып қалуға әкеп соғуы мүмкін.
Әлемдік нарықта мұндай үрдіс қазірдің өзінде байқалып отыр. TC/RC төмен мөлшерлемелері аясында Жапония мен Филиппиндегі кәсіпорындар мыс өңдеуді қысқартты. Намибиядағы зауыт тіпті консервация режиміне көшірілді. Халықаралық энергетика агенттігінің мәліметінше, 2005 жылдан бері әлемдік мыс қорыту қуаты өсімінің 90%-дан астамы Қытайға тиесілі. Мемлекеттік қолдаудың арқасында 2025 жылға қарай Қытайдың үлесі әлемдік көлемнің жартысына жуықтады.
Нәтижесінде кәсіпорындар арасында шикізатқа талас күшейіп кетті. Әлемдік Treatment Charge мөлшерлемелері маңызды бағдар болғанымен, ол ел ішіндегі нақты шығындарды жаппайды. Электр энергиясы, жөндеу жұмыстары, қызметкерлер жалақысы мен экологиялық инфрақұрылым құны әлемдік конъюнктураға тәуелді емес. Сондықтан халықаралық көрсеткіштерді Қазақстанның ішкі өндірісіне тікелей көшіру қателік болар еді.
Дегенмен шикізат өндірушілердің де мүддесі қорғалуы тиіс. Олар өз шығындарын ұзақ мерзімге жоспарлап, қандай қызмет үшін ақы төлейтінін нақты білуі керек. Министрліктің басты міндеті осы екі тараптың мүддесін теңестіру болып табылады. Жаңа әдістеме жекелеген кәсіпорындарды жасырын субсидиялауға айналмауы тиіс. Сонымен бірге ол ішкі өңдеуді экономикалық тұрғыдан тиімсіз етпеуі қажет.
Шикізат пен бастапқы өңделген өнім экспортына тәуелділікті азайту үшін тұрақты ережелер керек.
«Сайып келгенде, әдістеме төңірегіндегі дау бір тонна концентраттан түсетін бірнеше қосымша долларды кім алатыны туралы емес. Бұл тұтастай елдің өнеркәсіптік моделіне қатысты мәселе», – деді қаржы сарапшысы Айбар Олжаев.
Сарапшының пікірінше, мемлекет нарықта нақты бір жеңімпазды таңдамайды. Ол тек ел ішіндегі келесі өндірістік кезеңге инвестиция құюды экономикалық тұрғыдан мүмкін ететін ортақ талаптарды бекітуі тиіс.
