2026 жылғы 12 тамызда Жерде толық Күн тұтылуы болды. Сирек астрономиялық құбылысты Гренландия, Исландия, Испания және Ресейдің солтүстігіндегі кей аумақтардан толық көруге мүмкіндік туды. Алайда Қазақстан тұрғындары бұл жолғы Күн тұтылуын көре алмады: еліміз тіпті жартылай тұтылу аймағына да кірген жоқ. Соған қарамастан, Күн тұтылған кезде не істеуге болады, ал қандай әрекеттер көзге орны толмас зақым келтіруі мүмкін екенін білген артық емес деп жазады Democrat.kz.
NASA дерегінше, 12 тамыздағы толық тұтылу кезінде Ай Күн дискін толық жауып қалған аймақтарда қараңғылық екі минуттан сәл астам уақытқа созылды. Ал толық тұтылу жолағынан тыс Еуропаның, Африканың және Солтүстік Американың бірқатар бөліктерінде Күн жартылай жабылды.
Ең басты ереже – Күнге жалаң көзбен қарамау
Күн тұтылған кезде адамдардың жиі жіберетін қателігі – «Күннің көп бөлігі жабылды, енді қарауға болады» деп ойлау.
Шын мәнінде, Күннің кішкентай бөлігі ғана көрініп тұрса да, оған қорғанышсыз тік қарау көздің тор қабығын зақымдауы мүмкін. NASA жартылай тұтылудың барлық кезеңінде арнайы Күн сүзгісі бар көзілдірік немесе қолмен ұстайтын арнайы бақылау құралын пайдалануды ұсынады.
Қарапайым күннен қорғайтын көзілдірік көмектеспейді
Кәдімгі қара көзілдіріктің шынысы қаншалықты қою болғанымен, ол Күнге тік қарауға арналған қорғаныш болып саналмайды.
Күн тұтылуын көруге арналған көзілдірік ISO 12312-2 халықаралық стандартына сәйкес келуі керек. Мұндай сүзгілер кәдімгі күннен қорғайтын көзілдіріктен мыңдаған есе қараңғы болады.
Бірақ көзілдіріктің сыртында «ISO 12312-2» деген жазудың болуы оның міндетті түрде қауіпсіз екенін білдірмейді. Америкалық астрономиялық қоғам жалған таңбаланған өнімдердің болуы мүмкін екенін ескертіп, сенімді өндірушілердің тауарларын пайдалануды ұсынады.
Телефонмен суретке түсіруге бола ма?
Болады, бірақ камераны Күнге бағыттағанда оның объективіне арнайы күн сүзгісі қажет.
Ең қауіпті әрекеттердің бірі – арнайы Күн көзілдірігін киіп алып, дүрбіге, телескопқа немесе камераның оптикалық көріністапқышына қарау.
NASA мұны жасауға болмайтынын ескертеді. Себебі объектив жинаған Күн сәулесі көзілдіріктің сүзгісін бүлдіріп, көзге өте күшті сәуле түсіруі мүмкін. Телескоп, дүрбі мен камера үшін сүзгі құрылғының Күнге қараған алдыңғы бөлігіне орнатылуы тиіс.
Арнайы көзілдірік болмаса ше?
Күн тұтылуын міндетті түрде Күнге қарап бақылаудың қажеті жоқ.
Қауіпсіз әдістердің бірі – тесігі бар проекциялық құрылғы жасау. Кішкентай саңылаудан өткен Күн сәулесі қағазға немесе басқа бетке түсіріледі. Сонда адам Күннің өзіне емес, оның проекциясына қарайды.
Бірақ бұл жерде де бір маңызды ереже бар: тесіктің өзінен Күнге қарауға болмайды.
Балаларды ерекше бақылау керек
Балалар Күнге ұзақ қарап қоюдың қаншалық қауіпті екенін түсінбеуі мүмкін.
NASA Күн тұтылуын бақылайтын балалардың арнайы көзілдірігін ересектер тексеріп, бақылауды ұсынады. Көзілдірік жыртылған, тесілген немесе сызылған болса, оны пайдаланбаған жөн.
Күн толық жабылғанда ғана көзілдірікті шешуге болады
Бұл ереже тек толық Күн тұтылуы жүріп жатқан аумақтағы адамдарға қатысты.
Ай Күннің жарқыраған бетін толық жапқан қысқа мерзімде ғана жалаң көзбен қарауға болады. Күннің шеті қайтадан көріне бастаған сәтте көзілдірікті дереу кию қажет.
Ал жартылай тұтылу аймағында Күн ешқашан толық жабылмайтындықтан, қорғаныш көзілдірігін шешуге болмайды.
«Күн тұтылғанда тамақ ішпеу керек» деген рас па?
Күн тұтылуына байланысты түрлі халықтық нанымдар бар. Кей жерде жүкті әйелге далаға шықпау, тамақ әзірлемеу, өткір зат ұстамау немесе тұтылу кезінде ас ішпеу керек деген түсініктер кездеседі.
Алайда NASA мен астрономиялық ұйымдардың ғылыми қауіпсіздік нұсқаулықтарында мұндай шектеулер жоқ. Олардың ұсынымдары негізінен көзді Күн сәулесінен қорғауға және ұзақ уақыт далада бақылаған жағдайда теріні күннен қорғауға бағытталған. Сондықтан Күн тұтылуына байланысты күнделікті тамақтануды тоқтатудың, үйден шықпаудың немесе жүкті әйелдерге арнайы тұрмыстық шектеулер енгізудің ғылыми қажеттілігі көрсетілмеген. Бұл – ғылыми ұсынымдардан шығатын қорытынды.
Күн тұтылуы адам денсаулығына өздігінен зиян келтіре ме?
Негізгі қауіп – тұтылудың өзі емес, Күнге қорғанышсыз қарау.
Күн сәулесі көздің тор қабығына зақым келтіріп, «күн ретинопатиясы» деп аталатын жағдайға әкелуі мүмкін. Америкалық офтальмология академиясы оның белгілеріне көрудің бұлдырауын, орталық көру аймағында қара дақтың пайда болуын, бейненің бұрмалануын және түстерді қабылдаудың өзгеруін жатқызады. Кейбір зақым тұрақты болуы мүмкін.
Егер Күнге қорғанышсыз қарағаннан кейін осындай белгілер байқалса, офтальмологқа қаралған дұрыс.
Қазақстандықтарға бұл жолы алаңдаудың қажеті жоқ
12 тамыздағы толық Күн тұтылуы Қазақстан аумағынан мүлде көрінген жоқ. Ел аумағы жартылай тұтылу аймағына да кірмеді. Сондықтан Қазақстан тұрғындары үшін дәл осы тұтылуға байланысты арнайы қорғаныш шараларын қолданудың қажеттілігі болған жоқ.
Дегенмен бұл оқиға бір қарапайым ережені еске салды:
Күн тұтылуы – қорқатын құбылыс емес. Бірақ оны дұрыс қарамасаң, көзге қауіпті болуы мүмкін.
Сондықтан келесі жолы Күн тұтылғанда «не жеуге болады, не істеуге болмайды?» деген ырымдарға емес, ең алдымен көз қауіпсіздігіне мән берген жөн.
