Халықаралық зерттеу Қазақстан мұғалімдерінің апталық жұмыс уақыты айтарлықтай қысқарғанын көрсетті. TALIS 2024 дерегіне сәйкес, педагогтер аптасына орта есеппен 35,9 сағат еңбек етеді. Бұл Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымы елдерінің орташа көрсеткішінен төмен. Алайда мұғалімдердің қағазбастылық пен толассыз тапсырмаларға қатысты шағымы тоқтаған жоқ. Зерттеудің өзінде педагогтердің төрттен бірі әкімшілік жұмысты күйзелістің негізгі себептерінің бірі деп атаған. Сонда ресми көрсеткіш пен мектептегі шынайы жағдайдың арасындағы қайшылық неде, деп жазады Democrat.kz.
Қазақстандық мұғалімдердің еңбек жағдайына қатысты күтпеген деректер жарияланды.
Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымының (ЭЫДҰ) TALIS 2024 халықаралық зерттеуіне сәйкес, Қазақстанда толық жұмыспен қамтылған мұғалім аптасына орта есеппен 35,9 сағат еңбек етеді.
Ал ЭЫДҰ бойынша орташа көрсеткіш — 41 сағат.
Бұдан да қызығы, 2018 жылмен салыстырғанда қазақстандық педагогтердің жалпы жұмыс уақыты 14,5 сағатқа қысқарған.
Бұл мәліметке қарағанда, елімізде мұғалімдердің еңбек жүктемесін азайту бағытында айтарлықтай өзгеріс болған.
Оқу-ағарту министрлігі де TALIS нәтижелерін білім саласындағы реформалардың тиімділігін көрсететін маңызды жетістік ретінде бағалаған.
Бірақ осы тұста бір қарама-қайшылық туындайды.
Егер мұғалімдердің жұмыс уақыты осынша қысқарса, неге әлеуметтік желілерде педагогтердің қағазбастылықтан, электрондық платформалардан, есеп пен қосымша тапсырмалардан қажығаны туралы жазбалар әлі де жарияланып жатыр?
Мұғалім аптасына қанша уақытын неге жұмсайды?
TALIS 2024 зерттеуінде педагогтердің жұмыс уақыты қандай міндеттерге жұмсалатыны да көрсетілген.
Толық жұмыспен қамтылған қазақстандық мұғалімдердің берген жауаптарына сәйкес:
-
Сабақ өткізуге — аптасына 23,3 сағат;
-
Сабаққа дайындалуға — 9 сағат;
-
Оқушылардың жұмысын тексеруге — 5,3 сағат;
-
Әкімшілік жұмыстарға — 2,8 сағат жұмсалады.
Айта кету керек, бұл көрсеткіштер мұғалімдердің өздері хабарлаған уақыт мөлшеріне негізделген. Әр жұмыс түріне жұмсалған уақыттың қосындысы жалпы апталық жұмыс уақытынан асып кетуі мүмкін. Сондықтан оларды жұмыс күнінің минутына дейін есептелген нақты хронометражы ретінде қабылдауға болмайды.
Соған қарамастан, зерттеу маңызды бір ерекшелікті көрсетеді.
2018 жылмен салыстырғанда мұғалімдердің сабақ өткізуге жұмсайтын уақыты 7,1 сағатқа артқан. Ал әкімшілік жұмыстарға кететін уақыт небәрі 0,4 сағатқа қысқарған.
Яғни жалпы жұмыс жүктемесі едәуір азайғанымен, қағазбастылыққа қатысты міндеттер дәл сондай көлемде қысқармаған.
Небәрі 2,8 сағат. Бірақ мұғалімдердің төрттен бірі неге күйзеліске түседі?
Зерттеудің ең маңызды тұсы осы.
Қазақстандық педагогтердің 25 пайызы әкімшілік жұмыстардың шамадан тыс көптігін елеулі күйзеліс көзі деп көрсеткен.
Ал 29 пайызы оқушылардың оқу нәтижесіне жауапты болуды, 28 пайызы сыныптағы тәртіпті сақтауды күйзеліс туғызатын факторлардың қатарына қосқан.
Демек, мәселе тек жұмысқа жұмсалған сағат санында емес.
Мұғалім аптасына әкімшілік тапсырмаларға үш сағатқа жетпейтін уақыт жұмсауы мүмкін. Бірақ сол уақыттың ішінде бірнеше мекемеге есеп тапсырып, әртүрлі электрондық жүйеге ақпарат енгізіп, шұғыл тапсырмаларды орындауға мәжбүр болса, оның психологиялық салмағы әлдеқайда ауыр сезіледі.
Мәселен, сабаққа дайындалып отырған мұғалімге білім басқармасынан шұғыл кесте толтыру тапсырмасы келді делік. Артынша мектеп әкімшілігі басқа есеп сұрайды. Одан кейін тағы бір платформаға мәлімет енгізу қажет болады.
Бұл тапсырмалардың әрқайсысы көп уақыт алмауы мүмкін.
Бірақ олардың аяқ астынан келуі, бірін-бірі қайталауы және дереу орындауды талап етуі мұғалімнің негізгі жұмысын үнемі бөліп отырады.
Нәтижесінде педагог уақытын басқару мүмкіндігінен айырылып, келесі тапсырманың қашан түсетінін білмейтін жағдайда жұмыс істеуі мүмкін.
ЭЫДҰ зерттеуі де әкімшілік жүктемеден туындайтын күйзеліс оның ұзақтығына ғана емес, тапсырмалардың сипатына, өзара қабаттасуына және басқа жұмыстарға кедергі келтіруіне байланысты екенін көрсеткен.
Қағаз азайды. Бірақ есеп азайды ма?
Қазақстанда мұғалімдерді қағазбастылықтан босату туралы бірнеше жылдан бері айтылып келеді.
«Педагог мәртебесі туралы» заң қабылданды. Мұғалім жүргізуге тиіс құжаттардың тізбесі бекітілді. Білім беру жүйесінде цифрлық платформалар енгізілді.
Бірақ цифрландыру әрдайым жұмысты жеңілдете бермейді.
Бұрын мұғалім мәліметті қағазға жазса, енді оны электрондық жүйеге енгізеді.
Ал кейбір жағдайда электрондық жүйеге енгізілген ақпарат қайтадан кесте түрінде сұратылып, қағазға шығарылып, мектеп әкімшілігіне тапсырылуы мүмкін.
Егер бір мәлімет бірнеше рет талап етілсе, құжаттың электрондық форматқа көшкенінен мұғалімнің жұмысы жеңілдемейді.
Бұл мәселені 7 қарашада Check-point.kz басылымында жарияланған мақаласында Виктор Майлин де көтерген.
Автордың пайымдауынша, мұғалімнің жұмыс уақытын қорғау тек оның еңбек сағатын қысқарту емес, сол уақыттың қаншалықты тиімді пайдаланылатынын қамтамасыз етуге байланысты.
Шын мәнінде, білім беру жүйесі үшін мұғалімнің кәсіби уақыты — ең құнды ресурстардың бірі.
Егер ол уақыт оқушымен жұмыс істеуге емес, бұрыннан бар ақпаратты қайта толтыруға жұмсалса, мәселе тек педагогтің шаршауында емес, білім беру жүйесінің тиімділігінде жатыр.
Зерттеу көрсеткіштері мен мұғалімдердің шағымы бір-біріне қайшы ма?
TALIS зерттеуінің тағы бір қызықты нәтижесі бар.
Қазақстандық мұғалімдердің 95 пайызы өз жұмысына қанағаттанатынын білдірген. Ал 71 пайызы еңбекақысына көңілі толатынын айтқан.
Бұл көрсеткіштер ЭЫДҰ бойынша орташа нәтижеден жоғары.
Сондай-ақ педагогтердің тек 4 пайызы жұмыста өте қатты күйзеліс сезінетінін хабарлаған.
Бір қарағанда, мұндай деректер әлеуметтік желілердегі мұғалімдердің жанайқайына кереғар көрінуі мүмкін.
Алайда бұл екі мәліметті бір-бірін жоққа шығарады деп түсіндіруге болмайды.
TALIS — мұғалімдердің кең ауқымды сауалнамаға берген жауаптарына негізделген халықаралық зерттеу. Ал әлеуметтік желідегі шағымдар көбіне нақты қиындыққа тап болған педагогтердің жеке тәжірибесін көрсетеді.
Оның үстіне, зерттеу 2024 жылы жүргізілген. Сондықтан ол 2025–2026 жылдары енгізілген жаңа платформалар мен өзгерістердің ықпалын толық сипаттай алмайды.
Дегенмен халықаралық зерттеудің нәтижесін елемеуге де болмайды.
Ол Қазақстанда педагогтердің жалпы жұмыс жүктемесін азайту бағытында өзгерістер болғанын көрсетеді. Бірақ әкімшілік жұмыстың психологиялық салмағы әлі де шешуді қажет ететін мәселе екенін де айқындайды.
Мұғалімнің уақытын кім қорғауға тиіс?
Қазақстанның «Педагог мәртебесі туралы» заңы мұғалімдерді кәсіби міндеттеріне қатысы жоқ жұмыстарға тартуға шектеу қояды.
Алайда мектеп әкімшілігі немесе білім басқармасы тапсырған жұмыстың педагогтің кәсіби міндетіне жататыны не жатпайтыны әрдайым анық бола бермейді.
Мәселен, оқушының үлгерімін талдау — мұғалім жұмысының бір бөлігі. Бірақ сол талдауды бірнеше түрлі кестеге қайта-қайта енгізу міндетті ме?
Оқушының тәрбиесі мен қауіпсіздігіне көңіл бөлу — педагогтің жауапкершілігі. Бірақ осы бағыттағы әр іс-шара үшін бірнеше есеп әзірлеу қажет пе?
Білім сапасын бақылау маңызды. Бірақ тексеруге дайындалу үшін мұғалімнің негізгі уақытын құжат жинауға жұмсау қаншалықты тиімді?
Міне, осындай міндеттердің шекарасы нақты ажыратылмайынша, мұғалімнің жұмыс уақытын қорғау мәселесі толық шешілмейді.
Білім сапасын көтерудің бір жолы — мұғалімге уақытын қайтару
Халықаралық зерттеудің нәтижесі маңызды қорытынды жасауға мүмкіндік береді.
Мұғалімнің шаршауы оның қанша сағат жұмыс істегеніне ғана байланысты емес. Сол сағаттардың ішінде қандай жұмысты, қандай жағдайда және қаншалықты қысыммен орындағаны да маңызды.
Білім беру жүйесінде жаңа тапсырма енгізілген сайын оның қажеттілігімен бірге мұғалімнен қанша уақыт алатыны да бағалануға тиіс.
Егер цифрлық жүйе педагогтің жұмысын жеңілдетсе, ол пайдалы өзгеріс.
Ал бұрынғы есепті басқа форматта қайта талап етсе, оны цифрландыру жетістігі деп бағалау қиын.
Ең бастысы, мұғалімнің босатылған уақыты тағы бір есеппен толтырылмауы керек.
Ол уақыт сабаққа дайындалуға, үлгерімі төмен оқушымен жеке жұмыс істеуге, балалардың қабілетін дамытуға және педагогтің кәсіби өсуіне жұмсалғаны маңызды.
Қазақстандық мұғалімдердің апталық жұмыс уақыты 14,5 сағатқа қысқарғаны — елеулі көрсеткіш.
Бірақ енді одан да маңызды сұраққа жауап іздеу қажет: сол қысқарған уақыттың игілігін мұғалім мен оқушы қаншалықты көріп отыр?
Өйткені білім сапасын арттыру үшін мұғалімді тек артық жұмыстан босату жеткіліксіз. Оның кәсіби уақытын қажетсіз тапсырмалардан қорғау да маңызды.
Мұғалімнің жұмысы қанша сағатқа созылғанымен емес, сол уақыт ішінде балаға қаншалықты сапалы білім бере алғанымен бағалануға тиіс.
