Қазақстан мен Қытай цифрлық экономика саласындағы ынтымақтастықты кеңейтіп, деректерді халықаралық нарықта саудалауға мүмкіндік беретін бірлескен жобаны іске қосты. Енді екі елдің компаниялары түрлі ақпараттық өнімдерді ортақ платформалар арқылы ұсына алады. Алайда бұл бастама экономикалық мүмкіндіктермен қатар, деректердің қауіпсіздігі, олардың шетелге берілу тәртібі және азаматтардың жеке мәліметтерін қорғау мәселесін де алға шығарып отыр, деп жазады Democrat.kz.
2026 жылғы 30–31 қазанда Шанхайда өткен Global Data Ecosystem Conference халықаралық конференциясында Қазақстан мен Қытай деректер экономикасын дамытуға бағытталған бірлескен бастамасын таныстырды. Қазақстан аталған жиынға арнайы шақырылған халықаралық серіктес ретінде қатысты.
31 қазанда қазақстандық Astana Data Exchange (ADX) және қытайлық Shanghai Data Exchange (SDE) деректер өнімдерін екі биржада қатар орналастыру жөніндегі алғашқы жұмысты бастады. Бұл келісім ақпараттық өнім жеткізушілерге Қазақстан мен Қытай нарығына бір мезгілде шығуға мүмкіндік беруді көздейді.
Жобаға қаржы, ақпараттық технология және цифрлық қызмет көрсету саласындағы жеке компаниялар, мемлекеттік кәсіпорындар мен салалық бірлестіктер де қатысады.
Екі ел арасындағы ынтымақтастықтың негізі 2025 жылғы қыркүйекте қаланған. Сол кезде Астана мен Шанхай деректер биржалары стратегиялық әріптестік туралы келісімге қол қойған болатын.
Деректер биржасында не сатылады?
Деректер биржасы кәдімгі тауар немесе қор биржасына ұқсамайды. Мұнда киім-кешек, азық-түлік немесе бағалы қағаздар емес, экономикалық құндылығы бар ақпараттық өнімдер ұсынылады.
Мысалы, белгілі бір аймақта қандай тауарға сұраныс жоғары екені, кәсіпорындардың қаржылық көрсеткіштері, халықаралық жүк тасымалының бағыттары, логистикалық нарықтағы өзгерістер немесе жасанды интеллект жүйелерін әзірлеуге қажетті деректер жиынтығы коммерциялық өнімге айналуы мүмкін.
Мұндай мәліметтер кәсіпкерлерге нарықты зерттеуге, инвестициялық шешім қабылдауға және ықтимал тәуекелдерді бағалауға көмектеседі.
Шанхайдағы келісім аясында алғашқы 11 халықаралық ақпарат жеткізуші өз өнімдерін Астана деректер биржасында орналастыруға дайындалып жатыр.
Олардың қатарында Dun & Bradstreet, Dow Jones, Accuris, Economist Intelligence Unit, Neudata, Speeda, Lloyd's List Intelligence, Rhinnovage, Hightonwell, KoDATA және Kirin Capital бар.
Бұл компаниялар бизнес туралы ақпарат, қаржы, теңіз тасымалы, логистика, ғылыми зерттеулер мен жасанды интеллект салалары бойынша деректер ұсынады.
Қазақстан Қытайға қандай ақпарат ұсына алады?
Бірлескен жоба қазақстандық компаниялардың да Қытай нарығына шығуына жол ашуы мүмкін.
Мәселен, Қазақстандағы тұрмыстық техника нарығын зерттегісі келетін қытайлық өндіруші қай өңірде қандай өнімге сұраныс жоғары екенін анықтай алады.
Сол сияқты Алматыда дүкен ашуды жоспарлаған шетелдік кәсіпкер адамдардың қозғалысы мен сауда белсенділігі туралы жинақталған статистикалық мәліметтерді пайдаланып, бизнесіне қолайлы орынды таңдауы мүмкін.
Мұндай талдау үшін әрбір азаматтың аты-жөнін немесе жеке сатып алуларын көрсету міндетті емес. Жеке тұлғаны анықтауға мүмкіндік бермейтін, тиісті түрде жасырындандырылған жинақталған деректерді пайдалануға болады.
Алайда деректерді жасырындандыру олардың қауіпсіздігіне автоматты түрде кепілдік бермейді. Әртүрлі ақпарат көздерін біріктірген жағдайда кейбір мәліметтер арқылы нақты адамды қайта анықтау қаупі туындауы мүмкін.
Сондықтан халықаралық деректер алмасу жүйесінде ақпараттың қандай тәсілмен өңделетіні, кімге берілетіні және оны қандай мақсатта пайдалануға рұқсат етілетіні ерекше маңызға ие.
Қазақстанның цифрлық деректері кімнің бақылауында болады?
Бұл бастамадағы ең өзекті мәселенің бірі – деректерді қорғау.
Қазақстанда мемлекеттік қызметтердің 90 пайыздан астамы онлайн қолжетімді. Ал 2025 жылы жеке тұлғалардың төлемдері мен ақша аударымдарының 98,3 пайызы қолма-қол ақшасыз жасалған.
Еліміз 2024 жылғы БҰҰ электрондық үкіметтің даму индексінде 193 мемлекеттің ішінде 24-орын алған.
Бұл көрсеткіштер Қазақстанда цифрлық ақпараттың ауқымды көлемде қалыптасып жатқанын аңғартады.
Цифрлық кодекс азаматтардың дербес деректерін басқару, оларды жоюды талап ету, өңдеуді шектеу және жасырындандыру жөніндегі құқықтарын бекітеді.
Дегенмен бұл талаптың іс жүзінде қалай орындалатыны, деректер қауіпсіздігіне кім бақылау жасайтыны және ереже бұзылған жағдайда қандай жауапкершілік қарастырылатыны жөніндегі нақты тетіктер қоғамға түсінікті болуы қажет.
Әсіресе бірнеше мәселенің жауабы маңызды.
Біріншіден, Қазақстаннан Қытайға нақты қандай санаттағы деректер ұсынылады?
Екіншіден, деректердің шетелдік компанияларға берілуі тәуелсіз аудиттен өте ме?
Үшіншіден, Қазақстан аумағында жинақталған ақпаратты басқа мақсатта пайдалануға немесе үшінші тараптарға беруге қандай шектеулер қойылады?
Төртіншіден, деректердің қауіпсіздігі бұзылса, азаматтар мен мемлекетке келтірілген зиян үшін кім жауап береді?
Бұл сұрақтар жаңа келісім аясында заңсыз әрекеттер жасалып жатыр дегенді білдірмейді. Бірақ деректер экономикалық тауарға айналған жағдайда олардың айналымына қатысты ашықтық пен қоғамдық бақылау қажеттігін көрсетеді.
Қытай деректерді экономикалық ресурс ретінде қарастырады
Қытай 2019 жылы деректерді өндірістің маңызды факторларының бірі ретінде таныды. Содан бері елде ақпараттық өнімдердің нарығын қалыптастыру, деректерді пайдалануға құқықтарды тіркеу және цифрлық активтердің экономикалық құнын анықтау бағытында арнайы жүйе дамып келеді.
2026 жылы Shanghai Data Exchange Қытайдағы деректерге құқықтарды тіркеуге уәкілеттік алған үш ұйымның біріне айналды.
Қытай тәжірибесінде деректер тек ақпарат алмасудың құралы ғана емес, кәсіпорындардың экономикалық қызметінде пайдаланылатын актив ретінде де қарастырылады.
Алдағы уақытта деректер өнімдерін бағалау, оларды пайдалануға құқықтарды тіркеу, тіпті тиісті құқықтарды қаржылық қамтамасыз ету құралы ретінде қарастыру мүмкіндіктері зерттелуі ықтимал.
Алайда мұндай тетіктердің Қазақстан мен Қытай арасындағы жаңа жоба шеңберінде толық іске қосылғаны әзірге хабарланған жоқ.
Деректер алмасу бастамасы Қазақстан мен Қытай арасындағы сауда қатынастарына да ықпал етуі мүмкін.
Қытай кеденінің мәліметіне сәйкес, 2025 жылы екі ел арасындағы тауар айналымы 48,7 миллиард долларға жеткен. Ал Қазақстанның Мемлекеттік кірістер комитеті осы кезеңдегі сауда көлемін 34,1 миллиард доллар деп көрсеткен.
Екі көрсеткіштің арасындағы елеулі айырмашылық та назар аударуға тұрарлық. Қазақстан Сыртқы істер министрлігінің ресми ақпаратында бұл деректер екі елдің кеден органдары ұсынған бөлек статистика ретінде келтірілген.
Мысалы, қытайлық кәсіпкер Қазақстандағы серіктесінің тіркелгені немесе коммерциялық қызметі туралы рұқсат етілген ақпаратты тексере алады. Ал қазақстандық импорттаушы өнім сертификаттарын растау рәсімдерін жеңілдетуі мүмкін.
Мұндай мүмкіндіктер экономикалық шығынды азайтып, сауданы дамытуға ықпал етуі ықтимал. Алайда деректер биржалары арасындағы келісім өздігінен кедендік жүйелердің біріктірілгенін немесе шекарадағы тексерулердің қысқарғанын білдірмейді.
Екі мемлекет өзара сауда көлемін 100 миллиард долларға жеткізуді көздеп отыр. Деректер нарығындағы ынтымақтастық осы мақсатқа жетуге көмектесетін құралдардың бірі ретінде қарастырылуда.
Цифрлық ынтымақтастықтың пайдасы кімге тиеді?
Қазақстан үшін халықаралық деректер нарығына шығу жаңа технологиялық компаниялардың дамуына, ақпараттық қызмет экспортының артуына және жасанды интеллект саласындағы жобалардың көбеюіне мүмкіндік беруі мүмкін.
Бірақ цифрлық экономиканың дамуын тек жасалған келісімдер санымен бағалау жеткіліксіз.
Нақты нәтиже қазақстандық компаниялардың осы нарықтан қанша табыс табатынына, отандық мамандардың қандай технологиялық мүмкіндіктерге қол жеткізетініне және мемлекет пен азаматтардың деректеріне қаншалықты сенімді қорғаныс қамтамасыз етілетініне байланысты болмақ.
Шанхайда басталған бастаманың экономикалық әлеуеті бар. Алайда оның табысты болуы үшін деректер саудасының ережелері ашық, қауіпсіздік талаптары қатаң әрі екі тараптың жауапкершілігі нақты айқындалуы қажет.
Өйткені цифрлық экономикада ақпараттың құндылығы артқан сайын оны кімнің, қандай мақсатпен және қандай құқықтық негізде пайдаланатыны да маңызды бола түседі.
Қазақстан үшін басты міндет – халықаралық деректер нарығына қатысып қана қоймай, осы нарықта ұлттық экономикалық мүддені қорғау және азаматтардың цифрлық құқықтарын сақтау.
Дереккөздер: Xinhua Finance (31.10.2026), Yicai Media Group және The Astana Times (04.11.2026), ҚР Сыртқы істер министрлігі, ҚР Цифрлық даму саласындағы уәкілетті мемлекеттік органы.
