Енді мемлекеттік мекемелер мен кәсіпорындар жинаған ақпарат экономикалық құны бар өнімге айналуы мүмкін. Алайда бұл бастама деректердің қауіпсіздігі мен одан түсетін табыстың кімге тиесілі болатыны туралы сұрақ туғызып отыр, деп жазады Democrat.kz.
2026 жылғы 30–31 қазанда Шанхайда өткен Global Data Ecosystem Conference халықаралық конференциясында Қазақстан мен Қытай деректер экономикасын дамытуға бағытталған бірлескен бастаманы таныстырды.
Жиында Қазақстанның Ұлттық статистика бюросы елдегі деректер нарығын қалыптастыру тәжірибесін ұсынды. Ал 31 қазанда Astana Data Exchange (ADX) пен Shanghai Data Exchange (SDE) ақпараттық өнімдерді екі елдің платформаларында қатар орналастыру жөніндегі жұмысты бастады.
Бұл қазақстандық компаниялардың Қытай нарығына, ал қытайлық компаниялардың Қазақстан нарығына деректер өнімдерін ұсынуына мүмкіндік бермек.
Деректер биржасында кәдімгі тауарлар емес, экономикалық құндылығы бар ақпараттық өнімдер сатылады. Олардың қатарында сауда, қаржы, өндіріс, көлік қозғалысы, логистика және тұтынушылық сұраныс туралы жинақталған мәліметтер болуы мүмкін.
Мәселен, кәсіпкер белгілі бір өңірде қандай тауарға сұраныс жоғары екенін немесе қай жерде кәсіпорын ашу тиімді болатынын осындай ақпарат арқылы анықтай алады.
Қазақстанда деректер нарығын қалыптастыру жұмысы бұған дейін де басталған. 2026 жылғы шілдеде Astana Data Exchange, MedEx және Kompra платформалары мемлекеттік тізілімге енгізілді. Олардың міндеті – деректер өнімдерін орналастыруға, алмасуға және коммерциялық айналымға шығаруға жағдай жасау.
Ұлттық статистика бюросы да ақпарат жинаудың жаңа тәсілдерін пайдаланып отыр. Мысалы, туристер мен халықтың қозғалысын талдау үшін мобильді позициялау деректері, ал тұтыну бағаларын бақылау үшін фискалдық чектер қолданылады.
Бұл мәліметтер мемлекеттік статистиканы жетілдіруге мүмкіндік бергенімен, олардың қауіпсіздігі туралы мәселе де туындайды.
Ресми түсіндірмеге сәйкес, деректер биржаларында азаматтардың жеке мәліметтері емес, заң талаптарына сай өңделген және иесіздендірілген ақпараттық өнімдер айналымға түсуі тиіс.
Дегенмен аты-жөні көрсетілмеген ақпараттың өзі кей жағдайда нақты адамды анықтауға мүмкіндік беруі мүмкін. Сондықтан деректердің қалай қорғалатыны және оларды кімнің пайдаланатыны маңызды.
Тағы бір мәселе – мемлекеттік ақпараттан түсетін табыс. Егер бюджет қаражатына құрылған ақпараттық жүйелердегі мәліметтер коммерциялық өнімге айналса, одан түскен кіріс кімге тиесілі болады? Мемлекетке ме, деректерді өңдейтін компанияға ма, әлде биржа операторына ма?
Қытаймен басталған ынтымақтастық Қазақстанға жаңа экономикалық мүмкіндіктер ашуы ықтимал. Әсіресе жасанды интеллект, цифрлық қызметтер және халықаралық сауда салаларында пайдасы болуы мүмкін.
Алайда келісімнің нақты нәтижесі әзірге белгісіз. Қанша деректер өнімі сатылатыны, одан қанша табыс түсетіні және қазақстандық компаниялардың қандай пайда көретіні алдағы уақытта анықталмақ.
Ең бастысы, мемлекеттік ақпарат коммерциялық құндылыққа айналғанда оның экономикалық пайдасы қоғам мүддесіне қызмет етіп, азаматтардың жеке деректерінің қауіпсіздігі қамтамасыз етілуге тиіс.
