Танымал белсенді педагог, ардагер ұстаз Өмір Шыныбекұлы өзінің әлеуметтік желідегі парақшасында мұғалімдердің құқығына қатысты жазба жариялап, әріптестеріне заңды тұрғыдан мәселенің мәнісін түсіндіріп берді деп жазады Democrat.kz.
"Жетісайлық бір директор жұмыс уақыты аяқталса да өзінің орынбасарларының мектепте тырп етпей жұмыс істеп отырғанын мақтанышпен жариялапты..
Осыған қатысты бір естелік айтайын.
2022 ж. Шымкент қаласындағы N: нөмірлі мектепке директорлыққа үміткерлермен әңгімелесу комиссиясында болдым.
Екі үміткердің біреуі сол мектептің зауышы екен.
Ол өтпей қалды.
Кешқұрым Білім Басқармасы басшысы шұғыл басқармаға келуімді өтінді.
Барсам акт залында 100 қаралы адам отыр.
Бақсам әлгі мектептің комиссия шешімімен келіспеген мұғалімдері екен.
Жер тепкілеп отыр..
Айтатын уәждері - "Біздің зауыш өте еңбекқор, мектепке таң қараңғысында келіп, түн жарымда үйіне қайтады".
- 3 жыл бұрын Педагог мәртебесі туралы заңның жобасы талқылауға ұсынылғанжа млн тұрғыны бар қаладан бір де бір мұғалім таппап едім...
Сіздер қайдан шықтыңыздар?
Мынау заңсыз шеру!
Сондықтан полиция шақырыңыз, ұйымдастырушыларын анықтасын! - дедім, Басқарма басшысына қала әкімінің штаттан тыс кеңесшісі ретінде..
Басқарма басшысы менен гөрі сабырлылық танытты.
- Жандарым-ау, мен де кейде түн ортасына дейін жұмыста отырып қаламын.
Сондай кезде "Жұмыс уақытымды жоспарлауды үйренуім керек-ау" деп, өзімді өзім іштей қажайтыным бар.
Таңнан түнге дейін жұмыста болу - жұмысты жақсы істеудің белгісі емес, жұмыс уақытын жоспарлай алмаудың белгісі! - деді!
Ал енді бұған қатысты заң мен ғылым не дейді?
Мектеп басшылығы мен мұғалімдерінің жұмыс уақытын жоспарлау: құқықтық, медициналық-гигиеналық және физиологиялық негіздер
Мектеп басшылығы мен мұғалімдерінің жұмыс уақытын жоспарлау тек еңбек заңнамасының талаптарымен шектелмейді.
Жұмыс режимін ұйымдастыру кезінде еңбек құқығымен қатар адамның физиологиялық мүмкіндіктері, еңбек гигиенасы, психофизиологиялық жүктеме, жұмыс пен демалыстың арақатынасы және еңбек өнімділігінің тәуліктік өзгерістері ескерілуі тиіс.
Мектептегі еңбек жағдайын дұрыс ұйымдастырудың негізгі мақсаты — қызметкердің заңда белгіленген жұмыс уақытын сақтау ғана емес, оның денсаулығын қорғау, шамадан тыс шаршаудың алдын алу, жұмыс қабілетін тұрақты сақтау және білім беру сапасын арттыру.
1. Нормативтік-құқықтық негіз
Қазақстан Республикасында мектеп қызметкерлерінің жұмыс уақыты бірнеше нормативтік құжатпен реттеледі.
Біріншіден, Қазақстан Республикасының Еңбек кодексі жұмыс уақытының жалпы шектерін, жұмыс беруші мен қызметкердің құқықтары мен міндеттерін, тынығу уақытын, жұмыс уақытын есепке алуды және үстеме жұмысқа қатысты талаптарды белгілейді.
Екіншіден, педагогтердің жұмыс уақыты мен тынығу уақыты режимінің ерекшеліктерін айқындайтын арнайы қағидалар қолданылады. Педагогтің еңбегі тек сабақ өткізумен шектелмейді. Оның құрамына сабаққа дайындалу, білім алушылармен жеке жұмыс, бағалау, жазбаша жұмыстарды тексеру, тәрбие, әдістемелік және ұйымдастырушылық жұмыстар және педагогикалық қызметтің басқа да түрлері кіреді.
Үшіншіден, білім беру объектілеріне қойылатын санитариялық-эпидемиологиялық талаптар мектеп ғимаратының, оқу кабинеттерінің, микроклиматтың, жарықтандырудың, желдетудің, санитариялық-тұрмыстық жағдайлардың және персоналдың еңбек жағдайларының қауіпсіздігін реттейді.
2024–2026 жылдарға арналған салалық келісімде педагогтер үшін, ұйым басшылары мен олардың орынбасарларын қоспағанда, апталық жұмыс уақытының ұзақтығы 36 сағаттан аспайтыны көзделген.
Ал мектеп директоры мен оның орынбасарларына жалпы еңбек нормалары қолданылады.
Осыған байланысты педагогтің оқу жүктемесі мен оның толық жұмыс уақытын бір ұғым ретінде қарастыруға болмайды.
Сабақ саны педагогтің барлық еңбек міндеттерінің көлемін автоматты түрде көрсетпейді.
2. Педагогтің жұмыс уақытының мазмұны
Мұғалімнің жұмысы бірнеше құрамнан тұрады:
сабақ өткізу;
сабаққа дайындалу;
оқушылардың білім нәтижелерін бағалау;
дәптерлер мен жазбаша жұмыстарды тексеру;
оқушылармен жеке және топтық жұмыс;
тәрбие жұмысы;
ата-аналармен байланыс;
әдістемелік жұмыс;
педагогикалық кеңестер мен басқа да педагогикалық іс-шараларға қатысу;
мектептің ішкі ұйымдастырушылық міндеттерін орындау.
Сондықтан педагогтің оқу жүктемесін оның толық апталық жұмыс уақытымен теңестіру дұрыс емес.
Мысалы, апталық оқу жүктемесі белгілі бір мөлшерде белгіленген мұғалімнің қалған жұмыс уақыты автоматты түрде «бос уақыт» болып саналмайды. Ол педагогтің басқа еңбек міндеттерін орындауға жұмсалуы мүмкін.
Осы принцип мұғалімнің сабақтарының арасындағы «терезелерге» де қатысты. Егер мұғалім бұл уақытта мектепте қалып, сабаққа дайындалса, дәптер тексерсе, кезекшілік атқарса немесе әкімшіліктің тапсырмаларын орындаса, мұндай уақытты жай демалыс уақыты ретінде қарастыруға болмайды.
3. Мектеп басшылығының жұмыс уақытын ұйымдастыру
Мектеп директоры мен оның орынбасарларының еңбегі мазмұны жағынан мұғалімнің еңбегінен өзгеше.
Басшылықтың негізгі қызметіне оқу процесін ұйымдастыру, педагогтердің жұмысын үйлестіру, құжаттарды қарау, есептілік, ата-аналармен және оқушылармен жұмыс, мемлекеттік органдармен байланыс, кадрлық және ұйымдастырушылық шешімдер қабылдау, бақылау және шұғыл мәселелерді шешу жатады.
Басқарушылық жұмыстың маңызды ерекшелігі — ақпараттық және психоэмоциялық жүктеменің жоғары болуы.
Сондықтан директор мен орынбасарлардың жұмыс күнін тек мектепте өткізілген сағат санымен бағалау жеткіліксіз.
Бір күн ішінде шешім қабылдау, адамдармен қарым-қатынас, құжаттарды талдау және шұғыл мәселелерді шешу сияқты әртүрлі сипаттағы жұмыстарды алмастырып отырған дұрыс.
Маңызды шешімдер мен күрделі талдауды адамның жұмыс қабілеті жоғары кезеңдерге, ал техникалық және қайталанатын жұмыстарды жұмыс қабілеті салыстырмалы түрде төмен кезеңдерге орналастыру тиімді.
4. Адам ағзасының жұмыс қабілеті және тәуліктік ырғақ
Адамның еңбек қабілеті тәулік бойы тұрақты болмайды. Ол ұйқыдан ояну, тамақтану, физикалық белсенділік, психологиялық жағдай және циркадтық ырғақтарға байланысты өзгереді.
Жұмыс күнінің басында ағза жаңа қызмет режиміне бейімделеді. Одан кейін жұмыс қабілеті жоғарылайды және белгілі бір уақыт аралығында жоғары деңгейге жетеді. Ұзақ жұмыс барысында шаршау жинақталып, зейін мен реакция жылдамдығы төмендей бастайды.
Көптеген адамдарда түстен кейін физиологиялық сергектіктің уақытша төмендеуі байқалады. Бұл құбылыс «түскі уақыттан кейінгі бәсеңдеу» ретінде белгілі.
Сондықтан мектептегі жұмыс режимін ұйымдастыруда таңертеңгі уақытты тек жиналыстарға толтырудың орнына күрделі ойлау, талдау, жоспарлау және маңызды шешім қабылдауды тиімді кезеңдерге орналастыруға болады.
Сонымен бірге «09:00–12:00 аралығында адамның өнімділігі дәл 100 пайыз, ал 13:00–15:00 аралығында дәл 75 пайыз» деген сияқты нақты көрсеткіштерді әмбебап медициналық норма ретінде қолдануға болмайды. Жұмыс қабілетінің тәуліктік динамикасы адамға, жасына, ұйқысына, денсаулығына, хронотипіне және жұмыс жағдайына байланысты өзгереді.
5. Жұмыс пен демалыстың физиологиялық арақатынасы
Ұзақ уақыт бойы үзіліссіз жұмыс істеу шаршаудың жиналуына алып келеді.
Шаршаңқы кезде:
зейіннің тұрақтылығы төмендейді;
ақпаратты өңдеу жылдамдығы баяулайды;
қателесу ықтималдығы артады;
эмоциялық тұрақтылық төмендейді;
шешім қабылдау сапасы нашарлауы мүмкін.
Сондықтан жұмыс режимінде қысқа үзілістердің болуы маңызды.
Мұғалім үшін сабақ арасындағы уақыт тек келесі сабаққа кабинет ауыстыруға немесе құжат дайындауға ғана арналмауы керек. Мүмкіндік болған жағдайда оның белгілі бір бөлігі қозғалу, су ішу, тыныс алу, дауысқа және көру аппаратына қысқа демалыс беру үшін пайдаланылғаны жөн.
Бұл жерде де «әр 45 минуттан кейін дәл 10–15 минуттық медициналық үзіліс міндетті» деген тұжырымды әмбебап заңдық норма ретінде көрсетуге болмайды. Үзілістің нақты режимі еңбек заңнамасымен, мектептің жұмыс режимімен және санитариялық талаптармен анықталады.
6. Мұғалім еңбегінің негізгі физиологиялық ерекшеліктері
Мұғалімнің жұмысы бірнеше жүктеменің бір уақытта әсер етуімен ерекшеленеді.
Ақыл-ой жүктемесі
Мұғалім сабақ кезінде ақпаратты қабылдап, оны талдап, оқушылардың жауаптарын бағалап, келесі педагогикалық әрекетті тез анықтайды.
Дауыс жүктемесі
Ұзақ уақыт сөйлеу, сыныптағы шудың болуы және дауысты көтеру дауыс аппаратына қосымша күш түсіреді.
Көру жүктемесі
Мұғалім тақтаға, оқушының дәптеріне, баспа материалдарына және электрондық құрылғыларға кезек-кезек назар аударады.
Статикалық жүктеме
Ұзақ уақыт тұру немесе отыру арқа, мойын, иық және аяқ бұлшықеттеріне қосымша жүктеме түсіреді.
Психоэмоциялық жүктеме
Оқушылардың тәртібі, конфликт жағдайлары, ата-аналармен қарым-қатынас, уақыт тапшылығы және жоғары жауапкершілік эмоционалдық шаршауға себеп болуы мүмкін.
Сондықтан мұғалімнің жұмыс жүктемесін тек «неше сабақ өткізді?» деген көрсеткішпен бағалау жеткіліксіз.
7. Еңбек гигиенасы және мектептегі жұмыс ортасы
Мұғалімнің жұмыс қабілетіне еңбек жағдайы тікелей әсер етеді.
Санитариялық талаптар шеңберінде мектепте қолайлы микроклимат, жеткілікті жарықтандыру, желдету, санитариялық-тұрмыстық жағдай және қауіпсіз жұмыс ортасы қамтамасыз етілуі тиіс.
Кабинеттегі температура, ауа алмасуы, ылғалдылық, жарық, шу және жұмыс орнының эргономикасы адамның шаршауына әсер етеді.
Бұл ретте температураның дәл 18–24 °C, ылғалдылықтың дәл 40–60 %, көмірқышқыл газының дәл 800 ppm-нен аспауы немесе шу деңгейінің дәл 40 дБ болуы барлық мектеп кабинеттеріне қолданылатын әмбебап қазіргі СЭС нормалары ретінде тексерілмей тұрып көрсетілмеуі керек. Мұндай нақты сандық талаптар нормативтік құжаттың тиісті тармағымен расталуы қажет.
Сондықтан құқықтық құжатта нақты көрсетілмеген физиологиялық ұсынысты «СЭС міндеті» деп жазу дұрыс емес.
8. Дауыс пен көру жүктемесінің алдын алу
Мұғалім үшін дауыс гигиенасы ерекше маңызды.
Сабақ барысында дауысты мүмкіндігінше табиғи деңгейде пайдалану, сыныптағы шуды дауыс күшін үнемі көтеру арқылы емес, ұйымдастырушылық әдістермен азайту пайдалы.
Дауыс қарлығуы, тамақтың тұрақты ауыруы немесе дауыс аппаратына қатысты басқа белгілер пайда болған жағдайда медициналық тексеруден өту қажет.
Компьютермен және электрондық журналмен ұзақ жұмыс кезінде көзге түсетін жүктемені азайту үшін экраннан үзіліс жасап, дене қалпын өзгертіп, мүмкіндігінше қозғалу қажет.
Көзге және денеге арналған қысқа жаттығуларды жұмыс режиміне енгізу еңбек гигиенасы тұрғысынан орынды, бірақ олардың нақты жиілігін барлық педагогтер үшін міндетті медициналық норма ретінде белгілеу үшін тиісті нормативтік негіз қажет.
9. Психоэмоциялық жүктеме және кәсіби қажу
Мұғалім мен мектеп басшылығының жұмысында психоэмоциялық факторлардың маңызы ерекше.
Ұзақ уақыт бойы жоғары жауапкершілік, уақыт тапшылығы, шамадан тыс құжаттық жұмыс, тұрақты конфликтілер және жеткіліксіз қалпына келу эмоционалдық қажуға алып келуі мүмкін.
Сондықтан мектеп әкімшілігі:
жұмыс уақытынан тыс тапсырмаларды негізсіз көбейтпеуге;
жиналыстарды мақсатсыз ұзартпауға;
бір тапсырманы бірнеше рет қайталамауға;
құжаттық есептілікті оңтайландыруға;
міндеттерді қызметкерлер арасында әділ бөлуге;
шұғыл емес жұмыстарды жұмыс күнінен кейінге қалдырмауға;
қызметкерлердің демалыс уақытын құрметтеуге ұмтылғаны дұрыс.
10. Апталық жүктемені бөлу
Жұмыс қабілеті аптаның әр күнінде де бірдей болуы міндетті емес. Алайда «дүйсенбі — 85 %, сейсенбі–бейсенбі — 100 %, жұма — 75 %» сияқты нақты пайыздарды медициналық норматив ретінде қолдануға болмайды.
Практикалық тұрғыдан апталық жүктемені бір күнге шамадан тыс жинақтамау, күрделі жұмыстарды қатарынан тым көп орналастырмау және аптаның соңына барлық есептілік пен жиналысты жинамау тиімді.
Мұғалімдердің сабақ кестесін жасағанда пәннің күрделілігімен қатар сыныптың ерекшелігі, мұғалімнің жалпы жүктемесі, дауыс және психоэмоциялық жүктеме ескерілуі керек.
11. Сабақ кестесін ұйымдастыру
Сабақ кестесін құру кезінде мына принциптерді ұстану орынды:
бір күнге шамадан тыс көп сабақ жинақтамау;
бірінен кейін бірі жоғары қарқынды сабақтардың санын мүмкіндігінше шектеу;
сабақтар арасындағы уақытты тек формалды «бос уақыт» ретінде емес, педагогтің басқа еңбек міндеттері мен қысқа қалпына келу мүмкіндігін ескере отырып жоспарлау;
мұғалімнің сабақ өткізуімен қатар дайындық, бағалау, тексеру және басқа педагогикалық жұмыстарын да ескеру;
апталық жүктемені мүмкіндігінше біркелкі бөлу;
ұзақ уақыт бойы үздіксіз тұруды немесе компьютер алдында отыруды болдырмау.
«Терезе» мәселесінде де негізгі қағида — мұғалімнің жұмыс уақытын жасырын түрде ұзартпау және демалыс пен еңбек уақытын бір-бірімен шатастырмау.
12. Мектеп басшылығының жұмыс күнін ұйымдастыру
Басшының жұмыс күнін шартты түрде бірнеше блокқа бөлуге болады.
Таңертеңгі кезеңде ағымдағы жағдайды бағалау, маңызды ұйымдастырушылық мәселелерді шешу және күннің негізгі міндеттерін анықтау тиімді.
Күннің келесі кезеңінде сабақ барысын бақылау, педагогтермен жұмыс, ата-аналармен кездесу және құжаттарды қарау сияқты жұмыстарды ұйымдастыруға болады.
Түскі кезеңде еңбек заңнамасына сәйкес тынығу және тамақтану мүмкіндігі қамтамасыз етілуі тиіс.
Күннің екінші жартысында жоспарлы жиналыстар, әдістемелік мәселелер, есептілік және жеке консультациялар жүргізілуі мүмкін.
Маңыздысы — жиналыстарды шексіз ұзартпау және күрделі шешімдерді қызметкердің қатты шаршаған кезеңіне үнемі жинақтамау.
13. Құқықтық талап пен медициналық ұсынымды ажырату
Бұл мәселеде ең маңызды әдістемелік қағида — міндетті құқықтық норманы ғылыми немесе медициналық ұсынымнан ажырату.
Мысалы, апталық жұмыс уақытының заңмен белгіленген шегі — құқықтық талап.
Мектептегі желдету, жарықтандыру және микроклиматқа қойылатын нормативтік талаптар — санитариялық талап.
Ал күрделі жұмысты адамның жұмыс қабілеті жоғары кезеңге орналастыру, сабақтарды шамадан тыс қатар қоймау, жиналыстарды қысқа әрі мақсатты өткізу, қозғалыс үзілістерін ұйымдастыру — еңбек физиологиясы мен менеджмент тұрғысынан негізделген ұсынымдар.
Оларды бір құжатта біріктіруге болады, бірақ бірін екіншісінің орнына қолдануға болмайды.
14. Жыл сайынғы демалыс және қалпына келу
Педагогтерге ұзартылған жыл сайынғы ақылы еңбек демалысы беріледі. Оның мақсаты тек формалды демалыс емес, педагогтің еңбек қабілетін қалпына келтірумен де байланысты.
Алайда еңбек демалысының ұзақтығын тікелей «медициналық қажеттілік» деп түсіндіру дұрыс емес. Бұл — заңнамамен белгіленген еңбек кепілдігі, ал оның денсаулықты қалпына келтіруге оң ықпалы физиологиялық тұрғыдан түсіндіріледі.
15. Практикалық негізгі принциптер
Мектептегі жұмыс уақытын жоспарлау кезінде мына қағидаларды басшылыққа алған жөн:
1. Заңда белгіленген жұмыс уақытының шегін сақтау.
2. Педагогтің сабақ жүктемесін оның толық жұмыс уақытымен теңестірмеу.
3. Сабақтан тыс педагогикалық жұмысты жұмыс уақытының құрамында қарастыру.
4. «Терезелерді» автоматты түрде демалыс деп есептемеу.
5. Жоғары психикалық және эмоционалдық жүктемені шамадан тыс жинақтамау.
6. Жұмыс пен қысқа қалпына келу кезеңдерін кезектестіру.
7. Дауыс, көру және тірек-қимыл жүйесіне түсетін жүктемені ескеру.
8. Мектептің микроклиматы, жарықтандырылуы, желдетілуі және шу деңгейіне қойылатын санитариялық талаптарды сақтау.
9. Басшылықтың жиналыс және құжаттық жүктемесін оңтайландыру.
10. Жұмыс уақытынан тыс негізсіз тапсырмаларды көбейтпеу.
11. Апталық жүктемені мүмкіндігінше біркелкі бөлу.
12. Қызметкердің физиологиялық мүмкіндігін ескеру арқылы еңбек өнімділігін тұрақты сақтау.
Қысқасы, мектептегі еңбек процесін дұрыс ұйымдастырудың негізгі қағидасы — «қызметкерді мектепте мүмкіндігінше ұзақ ұстау» емес, заңмен белгіленген жұмыс уақытын денсаулықты сақтайтын және еңбек өнімділігін қамтамасыз ететін режимде ұйымдастыру.
Мұғалімнің жұмысы сабақ өткізумен ғана шектелмейді, ал мектеп басшысының жұмысы мектепте өткізілген сағат санымен ғана өлшенбейді.
Екі жағдайда да жұмыс ұзақтығымен қатар оның қарқындылығы, психоэмоциялық сипаты, статикалық және дауыс жүктемесі, жұмыс ортасының жағдайы және қалпына келу мүмкіндігі ескерілуі қажет.
Сондықтан мектептің жұмыс режимін әзірлеудің дұрыс моделі — "еңбек заңнамасы → педагогтің жұмыс режимі → санитариялық-гигиеналық талаптар → еңбек физиологиясы → психоэмоциялық қауіптердің алдын алу → жұмыс өнімділігі мен білім сапасы".
Осы факторлардың барлығы бірге қарастырылған кезде ғана мектептегі жұмыс уақытын адам денсаулығына қауіпсіз әрі еңбек өнімділігі жоғары деңгейде ұйымдастыруға болады.
Меніің ұсынысым - ҚР Оқу-ағарту министрлігі/ Министерство просвещения РК Национальный центр повышения квалификации "Өрлеу" базасында мектеп басшылығы үшін "Жұмыс уақытын жоспарлау" курсын дайындау керек.
Себебі, адам ағзасының мүмкіндігі шектеулі.
Бүгін шаршаған қызметкер ертең өнімді еңбек ете алмайтыны дәлелдеуді қажет етпейтін аксиома.
Айтпақшы, кейде мектептердегі ұжымдық даулардың триггері - сабағы жоқ күні мұғалімнің мектептегі кезекшілігі..
Қазір қалай екенін білмеймін, ілгеріде 6 күндік жұмыс аптасы кезінде мұғалімге бір күнге сабақ қойылмай "Әдістемелік күн" берілетін.
Ол күні мұғалім мектепке келмейді. Үйінде немесе кітапханада өзінің кәсіби білімін жетілдіретін.
Соңғы жылдары осы "Әдістемелік күн" деген термин естілмей кетті", - деп жазды
ҚР ОАМ Қоғамдық Кеңесінің төралқа мүшесі Өмір Шыныбекұлы.
