Әзербайжан парламентінде орыс тілінде білім беруді мемлекет есебінен қаржыландыру мәселесі көтерілді. Милли Мәжіліс депутаты Хикмет Бабаоғлы 157 мың баланың орыс тілінде оқуына бюджеттен қаржы бөлудің қаншалықты орынды екенін сұрады. Оның есебінше, мемлекет бұл бағыттағы білімге жыл сайын шамамен 314 миллион манат жұмсайды. Депутат мемлекеттік тілдің басымдығы мен ұлттық бірегейлік мәселесін алға тартқан. Бұл ұсыныс Баку мен Мәскеу арасындағы қатынастарда орыс тілінің орны қайта талқыланып жатқан кезеңде айтылды, деп жазады Democrat.kz.
Әзербайжанда орыс тілінде білім беретін мектеп бөлімдерінің болашағына қатысты жаңа пікірталас басталды.
16 қарашада Милли Мәжілістің жалпы отырысында 2027 жылға арналған мемлекеттік бюджет жобасы бірінші оқылымда талқыланды.
Осы жиында депутат Хикмет Бабаоғлы орыс тілінде оқитын балалардың білім алуын бюджеттен қаржыландыру мәселесін қайта қарауды ұсынды.
Ол бұл бастамасын мемлекеттік қаржының жұмсалуы және ұлттық білім беру саясатының басымдықтарымен байланыстырды.
157 мың оқушыға жылына 314 миллион манат жұмсалады
Депутаттың мәліметінше, қазір Әзербайжанда 1 миллион 570 мың оқушы әзербайжан тілінде, ал 157 мың бала орыс тілінде білім алады.
Орыс тілінде оқитындар осы екі топтың жалпы санының шамамен 9,1 пайызын құрайды.
Хикмет Бабаоғлы бір оқушыны оқытуға мемлекеттік бюджеттен жылына орта есеппен 2 мың манат жұмсалатынын айтты.
Осы есепке сүйенсек, орыс тіліндегі білім беру бөлімдерінде оқитын 157 мың балаға жұмсалатын жылдық қаражат шамамен 314 миллион манатқа жетеді.
Алайда бұл — депутат келтірген орташа шығын негізінде есептелген сома. Орыс тілінде оқытуға арналған жеке бюджеттік баптың ресми мөлшері ретінде қарастыруға болмайды.
«Неге ағылшын мен қытай тіліне мұндай мүмкіндік берілмейді?»
Депутаттың негізгі сауалы орыс тілінде білім беруге жасалған қаржылық жағдайға қатысты.
Ол Әзербайжанда ағылшын, қытай немесе француз тілінде оқытатын мемлекеттік мектептердің жоқтың қасы екенін айтып, орыс тіліндегі білім беру бөлімдеріне неге ерекше мүмкіндік берілгенін сұрады.
Хикмет Бабаоғлының пікірінше, мектеп тек білім беретін мекеме емес, ұлттық сана мен ұлттық бірегейлік қалыптасатын орта.
Сондықтан мемлекеттік қаржының қай тілдегі білім беруге жұмсалатыны елдің ұзақ мерзімді тіл саясатымен байланысты қарастырылуға тиіс.
Депутат бұл мәселені тек мектептермен шектемей, жоғары оқу орындарындағы орыс тіліндегі білім беру жүйесіне де назар аудару қажеттігін айтты.
Орыс мектептері жабыла ма?
Әзірге мұндай шешім қабылданған жоқ.
Хикмет Бабаоғлы парламентте орыс тіліндегі білім беруді қаржыландырудың орындылығын талқылауды ұсынды.
Оның бастамасы мемлекеттік саясатқа айналған жоқ, орыс бөлімдерін жабу туралы заң да қабылданбаған.
Сондықтан 157 мың оқушының келесі оқу жылынан бастап ақылы білім алуға көшетіні немесе мектеп ауыстыруға мәжбүр болатыны туралы тұжырым жасауға негіз жоқ.
Мұндай өзгеріс қабылданатын болса, балалардың білім алу құқығы, ата-аналардың таңдауы, педагог кадрлар және оқыту тілін ауыстырудың нақты мүмкіндіктері ескерілуге тиіс.
Әзірге бұл — бюджет талқылауы кезінде көтерілген саяси ұсыныс.
Баку бұған дейін «Орыс үйінің» қызметін тоқтатқан
Әзербайжанда орыс тілінің қоғамдық кеңістіктегі орнына қатысты пікірталас бұрын да болған.
2025 жылғы ақпанда Баку билігі Ресейдің «Россотрудничество» агенттігіне қарасты «Орыс үйінің» қызметін тоқтату жөнінде шешім қабылдады.
Әзербайжан Сыртқы істер министрлігінің мәліметінше, Ресей тарапына 2025 жылғы 3 ақпанда дипломатиялық нота жолданған.
Баку бұл шешімді ұйымның ел аумағында заңды тұлға ретінде тіркелмегенімен және жергілікті заңнаманың талаптарын бұзғанымен түсіндірді.
Ал Ресей тарапы орталықтың жабылуына өкініш білдірді.
Осылайша, мәдени өкілдіктің қызметін тоқтату Баку мен Мәскеу арасындағы келіспеушіліктің бір көрінісіне айналды.
Ақтаудағы ұшақ апатынан кейінгі қатынас
Екі ел арасындағы ахуалға 2024 жылғы 25 желтоқсанда Ақтау маңында болған Azerbaijan Airlines әуе компаниясының ұшақ апаты да әсер етті.
Апат салдарынан адамдар қаза тауып, оқиғаға байланысты халықаралық тергеу жүргізілді.
Әзербайжан тарапы Ресейден жауапкершілік мәселесіне қатысты нақты әрекеттер күтетінін бірнеше рет мәлімдеген.
Бұл жағдай 2025 жылы Баку мен Мәскеу арасындағы дипломатиялық келіспеушіліктердің күшеюіне ықпал етті.
Алайда 2026 жылғы сәуірде Әзербайжан Сыртқы істер министрлігі ұшақ апатының салдарына, соның ішінде өтемақы мәселесіне қатысты екі тараптың белгілі бір келісімге келгенін хабарлады.
Сондықтан екі ел арасындағы қатынасты тек шиеленіс жағдайында деп сипаттау біржақты болар еді. Қарым-қатынаста келіспеушіліктер де, оларды реттеуге бағытталған келіссөздер де болған.
Ал Хикмет Бабаоғлының орыс тіліндегі білім беру туралы ұсынысы осы оқиғалардың тікелей салдары екені дәлелденген жоқ.
Мемлекеттік тіл мен білім алу құқығы қалай үйлеседі?
Депутат көтерген мәселенің астарында екі маңызды ұстаным жатыр.
Біріншісі — мемлекеттік тілдің білім беру жүйесіндегі жетекші орнын қамтамасыз ету.
Екіншісі — азаматтардың білім алуына мемлекет тарапынан жасалатын жағдайдың әділ әрі қолжетімді болуы.
Әзербайжанда мемлекеттік тіл — әзербайжан тілі. Ал орыс тілінде білім беретін мектеп бөлімдері елдің тарихи және әлеуметтік жағдайына байланысты қалыптасқан.
Осы тұрғыдан алғанда, депутаттың ұсынысы бюджет шығындарын қайта қараумен қатар, тіл саясатының бағыты туралы пікірталасқа да жол ашып отыр.
Бірақ қаржыландыру тәртібін өзгерту тек мемлекеттік шығынды қысқарту мәселесі емес. Оның оқушыларға, мұғалімдерге және ата-аналарға тікелей әсері болуы мүмкін.
Әсіресе орыс тілінде оқып жүрген балалардың әзербайжан тіліндегі білім беру жүйесіне қаншалықты дайын екені маңызды.
Бұл бастама Қазақстан үшін неліктен қызықты?
Әзербайжандағы пікірталас Қазақстан оқырманы үшін де назар аударарлық.
Қазақстанда да мемлекеттік тілдегі және орыс тіліндегі білім беру мәселесі қоғамдық талқылауларда жиі көтеріледі.
Алайда екі елдің Конституциясы, тіл туралы заңнамасы және білім беру жүйесінің құрылымы бірдей емес.
Сондықтан Әзербайжандағы бір депутаттың ұсынысын Қазақстанға тікелей қолданылатын үлгі деп қарастыруға болмайды.
Дегенмен бұл оқиға мемлекеттік тілдің мәртебесі, азаматтардың білім алу құқығы және бюджет қаржысының жұмсалу басымдықтары арасындағы байланысты қайта ой елегінен өткізуге мүмкіндік береді.
Хикмет Бабаоғлы көтерген негізгі сұрақ — мемлекет неге белгілі бір шет тілінде оқытуға бюджеттен қаржы бөледі?
Ал оған берілетін жауап тек қаржылық есеппен шектелмеуі мүмкін.
Өйткені білім беру тілін өзгерту — бір күнде шешілетін мәселе емес. Оның артында жүз мыңдаған баланың болашағы, ата-аналардың таңдауы және тұтас білім беру жүйесінің мүмкіндігі тұр.
Әзірге Әзербайжан билігі орыс тіліндегі білім беруді қаржыландыруды тоқтату туралы ресми шешім қабылдаған жоқ.
Бірақ парламент мінберінде осы мәселенің көтерілуінің өзі елдегі тіл саясатына қатысты пікірталастың жаңа кезеңге өткенін көрсетеді.