Жұмыстан босап қалған адамға мемлекет автоматты түрде тұрақты жәрдемақы төлемейді. Бірақ ол міндетті әлеуметтік сақтандыру жүйесіне қатысып, ресми түрде жұмыссыз ретінде тіркелсе, соңғы табысына байланысты бір айдан алты айға дейін әлеуметтік төлем ала алады деп жазады Democrat.kz.
Жұмыссыздық төлемі деген не?
Қазақстанда жұмысынан айырылған адамға төленетін ақша бюджеттен берілетін кәдімгі жәрдемақы емес. Ол Мемлекеттік әлеуметтік сақтандыру қорынан төленетін әлеуметтік төлем.
Бұл жүйенің мәні қарапайым: адам ресми жұмыс істеген кезде жұмыс беруші оның табысынан әлеуметтік аударым жасайды. Азамат жұмыссыз қалғанда сол жүйеге қатысқан кезеңі мен бұрынғы табысына қарай уақытша төлем алады.
Ресми нұсқаулыққа сәйкес, төлем соңғы 24 айда әлеуметтік аударым жасалған орташа айлық табыстың 45 пайызы мөлшерінде есептеледі. Төлем мерзімі әлеуметтік сақтандыру жүйесіне қатысу өтіліне қарай бір айдан алты айға дейін созылады.
Бұл жерде маңызды үш шарт бар:
- Адам бұрын ресми жұмыс істеп, әлеуметтік аударымдары төленген болуы керек.
- Жұмыс іздеуші ретінде тіркелуі қажет.
- Одан кейін жұмыссыз мәртебесі берілуі тиіс.
Кім төлем ала алмайды?
Егер адам:
- ешқашан ресми жұмыс істемесе;
- жұмыс беруші әлеуметтік аударым жасамаса;
- тек қолма-қол, бейресми жалақы алса;
- жұмыссыз ретінде тіркелмесе,
төлем тағайындалмауы немесе өте аз мөлшерде есептелуі мүмкін.
Жеке кәсіпкер ретінде жұмыс істеген азамат та міндетті әлеуметтік аударымдарды уақтылы төлеген болса, құқыққа ие болуы ықтимал. Бірақ нақты есеп аударылған сомаларға байланысты болады.
Жұмыссыз ретінде қалай тіркеледі?
Алдымен адам жұмыс іздеуші ретінде тіркеледі. Мұны:
- Enbek.kz электрондық еңбек биржасы;
- eGov.kz;
- мансап орталығы арқылы жасауға болады.
Жүйе азаматқа бос жұмыс орындарын ұсынады. Егер лайықты жұмыс табылмаса, оған жұмыссыз мәртебесі беріледі.
Ресми ақпарат бойынша, бұл қызмет проактивті тәртіппен көрсетілуі мүмкін және жұмыссыз мәртебесін беру рәсімі екі жұмыс күніне дейін созылады.
Төлемге жеке өтініш беру керек пе?
Кей жағдайда жүйе SMS арқылы келісім сұрап, төлемді проактивті түрде рәсімдейді. Сонымен бірге қызметті:
- eGov порталы;
- мансап орталығы;
- ХҚО;
- Enbek.kz;
- кей банк қосымшалары арқылы алуға болады.
Портал арқылы қызмет көрсету мерзімі төрт жұмыс күніне дейін, мансап орталығы немесе Мемлекеттік корпорация арқылы алты жұмыс күніне дейін созылуы мүмкін.
Төлем мөлшері қалай есептеледі?
Мысалы, соңғы 24 айда әлеуметтік аударым жасалған орташа табыс 300 мың теңге болса, бастапқы есеп 45 пайызға сүйенеді. Бірақ нақты сомаға жүйеге қатысу коэффициенті және заңда көзделген есептеу тәртібі әсер етеді.
Сондықтан:
«Жалақым 300 мың еді, міндетті түрде 135 мың аламын»
деп кесіп айтуға болмайды.
Нақты есепті МӘСҚ жүйесі жасайды.
Қанша ай төленеді?
Төлем мерзімі сақтандыру жүйесіне қатысу өтіліне байланысты:
- қысқа өтіл болса — бір ай;
- ұзақ уақыт әлеуметтік аударым жасалса — алты айға дейін.
Бұл ақша адам жаңа жұмыс тапқанға дейінгі уақытша қолдау. Ол тұрақты табысты алмастырмайды.
Өз еркімен жұмыстан шыққан адам ала ма?
Иә, төлемнің тағайындалуы тек жұмыстан босатылу себебіне байланып қалмайды. Негізгі шарт — адам жұмыссыз ретінде ресми тіркеліп, бұрын әлеуметтік сақтандыру жүйесіне қатысқан болуы.
Дегенмен еңбек шартының қалай тоқтатылғаны басқа құқықтарға әсер етуі мүмкін. Мысалы, штат қысқарғанда жұмыс беруші тарапынан бөлек өтемақы қарастырылуы ықтимал.
Жұмыс беруші аударым жасамаған болса не істеу керек?
Азамат eGov немесе БЖЗҚ және әлеуметтік жүйелер арқылы аударым тарихын тексеруі керек.
Егер ресми жалақыдан ұсталым болғанымен, әлеуметтік аударым түспесе:
- жұмыс берушіге жазбаша талап қою;
- мемлекеттік кірістер органына;
- еңбек инспекциясына шағымдану қажет.
Жұмыс берушінің міндетін орындамауы қызметкердің әлеуметтік құқығын шектейді.
Жаңа жұмыс тапсаңыз төлем тоқтай ма?
Адам ресми жұмысқа орналасып, жұмыссыз мәртебесінен айырылса, жұмысынан айырылу бойынша төлем тоқтатылады. Жүйеге жаңа еңбек шарты туралы мәлімет автоматты түрде түсуі мүмкін.
Төлемді заңсыз жалғастыру кейін артық төленген соманы қайтару талабына әкелуі ықтимал.
Төлем неге аз шығады?
Негізгі себептер:
- табыстың бір бөлігі бейресми төленген;
- әлеуметтік аударым төмен сомадан жасалған;
- соңғы екі жылда үзіліс көп болған;
- жүйеге қатысу өтілі қысқа;
- жалақы ресми құжатта төмен көрсетілген.
Сондықтан жұмыс істеп жүрген кезде-ақ әлеуметтік аударымдардың толық төленіп жатқанын бақылау маңызды.
Қандай құжат керек?
Көп мәлімет мемлекеттік жүйелерден автоматты алынады. Дегенмен:
- жеке куәлік;
- банк шоты;
- еңбек шарты;
- жұмыстан босату туралы бұйрық;
- қажет болса әлеуметтік аударымдарды растайтын құжатты сақтаған дұрыс.
Жұмыссыздық төлемі мен жұмыстан шығу өтемақысы бір нәрсе ме?
Жоқ.
Жұмыстан айырылу төлемін Мемлекеттік әлеуметтік сақтандыру қоры төлейді.
Жұмыстан шығу өтемақысын белгілі жағдайларда жұмыс беруші төлейді. Мысалы, штат қысқаруы, ұйымның жабылуы немесе еңбек шартында көрсетілген басқа негіздер.
Азамат екі төлемге де қатар құқықты болуы мүмкін.
Жиі жасалатын қателер
- Жұмыссыз ретінде тіркелмей күту.
- Банк шотын қате көрсету.
- Әлеуметтік аударымдарды тексермеу.
- Бейресми жұмыс істеген кезеңді ресми өтіл деп есептеу.
- Жаңа жұмысқа кіргенін хабарламай төлем ала беру.
- Жұмыс берушінің өтемақысы мен мемлекеттік төлемді шатастыру.
Қысқа әрекет жоспары
- Enbek.kz немесе eGov арқылы жұмыс іздеуші болып тіркеліңіз.
- Жұмыссыз мәртебесінің берілгенін тексеріңіз.
- Проактивті SMS келсе, келісім беріңіз.
- Төлем тағайындалмаса, eGov арқылы қызметке өтініш беріңіз.
- Әлеуметтік аударым тарихын тексеріңіз.
- Жұмысқа орналасқан кезде мәртебеңіздің өзгергенін бақылаңыз.
