Жасанды интеллект мемлекет шекарасын да, ұлттық заңнаманың аясын да әлдеқашан аттап өтті. Сондықтан оны дамытудағы қауіпсіздік пен жауапкершілік жекелеген компаниялардың еркіне ғана қалмауға тиіс. Қасым-Жомарт Тоқаев AI & Digital Bridge – 2026 форумында АҚШ-тың жетекші технологиялық компаниялары қол қойған Суперинтеллект туралы келісімді жаһандық деңгейде қолдануға болатын үлгі ретінде бағалады, деп жазады Democrat.kz.
Жасанды интеллект төңірегіндегі әлемдік бәсеке осы уақытқа дейін көбіне бір ғана сұраққа құрылып келді: кім қуатты модельді бірінші жасап шығарады? Алайда технологияның мүмкіндігі артқан сайын одан да маңызды сауал алға шықты: оның әрекеті мен салдарына кім жауап береді?
Қасым-Жомарт Тоқаевтың AI & Digital Bridge – 2026 форумында айтқан пікірі осы мәселені халықаралық күн тәртібіне шығарады. Мемлекет басшысы жасанды интеллектіге қатысты асқан жауапкершілік таныту қажет екенін айтып, Дональд Трамптың бастамасымен жасалған Суперинтеллект туралы келісімге оң баға берді.
Аталған құжатқа Google, Meta, OpenAI, Anthropic, xAI және Nvidia секілді технологиялық компаниялардың басшылары қол қойған. Келісім жасанды интеллект жүйелерінің қауіпсіздігін бақылаудың бірнеше сатысын қарастырады.
Біріншіден, компаниялар модельдерді әзірлеу және қолданысқа енгізу кезінде олардың мүмкіндіктері мен ықтимал қауіптерін ішкі бақылаудан өткізуге міндеттенеді. Екіншіден, осы қауіпсіздік талаптарының орындалуын қадағалайтын арнайы командалар құрылуға тиіс. Үшіншіден, жүйелердің сенімділігі тәуелсіз сыртқы аудит арқылы тексеріледі. Төртіншіден, аудит қорытындылары компаниялардың директорлар кеңесі деңгейінде қаралып, анықталған қауіптерді жою шаралары қабылданады.
Бұл тетіктің басты құндылығы – жауапкершілікті қатардағы әзірлеушіге ғана жүктемей, компания басшылығы мен директорлар кеңесіне дейін көтеруінде. Яғни қауіпсіздік техникалық бөлімнің ішкі мәселесі емес, бизнестің стратегиялық міндеті ретінде қарастырылады.
Рас, Суперинтеллект туралы келісім әзірге заңдық күші бар халықаралық шарт емес. Ол – компаниялар өз еркімен қабылдаған моральдық міндеттеме. Бірақ оның әлсіздігі де, тарихи маңызы да осы тұста жатыр.
Әлемдік тәжірибеде көптеген құқықтық норма алдымен кәсіби қағида немесе ерікті стандарт ретінде пайда болып, кейін заңнамаға енген. Бұл келісім де жасанды интеллектіні басқарудың болашақ жүйесіне қажетті бастапқы құрылымды ұсынып отыр. Ішкі бақылау, тәуелсіз аудит, басқарма деңгейіндегі жауапкершілік және қауіп анықталған жағдайда дереу әрекет ету – халықаралық пактіге енуге тиіс негізгі талаптар.
Президенттің бұл бастаманы «мұқият зерделеген соң жаһандық деңгейде қолдануға болатын үлгі» деп атауы сондықтан маңызды. Әңгіме америкалық тәжірибені өзгеріссіз көшіру туралы емес. Мәселе – технологиялық алпауыттардың өздері мойындаған қауіпсіздік қағидаларын мемлекеттер арасындағы ортақ ережеге айналдыруда.
Жасанды интеллект бір елде жасалып, екінші мемлекетте қолданылып, оның салдары үшінші елдің азаматтарына әсер етуі мүмкін. Алгоритмдер ұлттық шекараны мойындамайды. Кибершабуыл, деректердің таралуы, жалған ақпарат, адамның келісімінсіз қабылданған автоматтандырылған шешімдер секілді қауіптерді бір мемлекеттің заңы толық шеше алмайды.
Сондықтан болашақ халықаралық пакт ең төменгі ортақ қауіпсіздік талаптарын бекітуге тиіс. Оның ішінде аса қуатты модельдерді алдын ала сынау, тәуелсіз аудит жүргізу, ірі қауіп пен төтенше оқиға туралы мемлекеттерге жедел хабарлау, азаматтардың деректерін қорғау және алгоритмдік шешімдер үшін нақты жауапкершілік белгілеу тетіктері болуы қажет.
Суперинтеллект туралы келісім осы жүйенің дайын нұсқасы емес. Бірақ оның өзегін құрай алатын басқару тетіктері бар. Сондықтан бұл құжатты жай ғана америкалық компаниялардың корпоративтік уағдаластығы деп қарау жеткіліксіз. Ол мемлекеттер мен технологиялық индустрия арасындағы жаңа жауапкершілік моделінің алғашқы сынағы болуы ықтимал.
