Қазақстан балабақшаларында соңғы үш жылда балаларға қатысты 42 зорлық-зомбылық дерегі тіркелген. Оның 37-сі жекеменшік балабақшаларда болған. Ең алаңдатарлығы — 36 жағдайда бүлдіршіндерге тәрбиешілердің өздері зорлық көрсеткені анықталған. Бұл мәліметтерді Оқу-ағарту министрі Жұлдыз Сүлейменова Құрылтайда жариялады. Ал депутат Айжан Наимбекова зорлық көргенін айтып жеткізе алмайтын кішкентай балаларды қорғау үшін қандай нақты шаралар қабылданып жатқанын сұрады, деп жазады Democrat.kz.
Қазақстандағы балабақшалардың қауіпсіздігіне қатысты алаңдатарлық деректер жарияланды.
16 қарашада Құрылтайда өткен Үкімет сағатында депутат Айжан Наимбекова мектеп жасына дейінгі балаларға көрсетілетін зорлық-зомбылықты ерте анықтау мәселесін көтерді.
Депутаттың айтуынша, үш-төрт жастағы балалар өздеріне жасалған әрекеттің дұрыс емес екенін түсінбеуі немесе ересектерге жеткізе алмауы мүмкін.
Ол бала құқықтары жөніндегі өңірлік уәкіл болып жұмыс істеген кезінде кездестірген оқиғаны мысалға келтірді.
«Бала құқықтары жөніндегі өңірлік уәкіл ретінде 11 жасынан бастап әкесінің зорлық-зомбылығына ұшыраған қыздың ісіне араластым. Ол мұндай әрекеттердің дұрыс емес екенін тек 15 жасында түсініп, бұл туралы жақынына айтты. Егер 11 жастағы бала басынан өткен жағдайды жеткізе алмаса, 3-4 жасар бүлдіршін үшін мұны түсіну одан да қиын», – деді депутат.
«Баланың жанайқайын кім байқайды?»
Айжан Наимбекова бүлдіршіндердің бойындағы мазасыздықты, мінез-құлқындағы өзгерістерді және психологиялық күйзеліс белгілерін ең алдымен тәрбиешілер мен психологтер байқауға тиіс екенін айтты.
«Қазақстан балалары» тұжырымдамасында балабақшалар мен мектепалды сыныптарда зорлық-зомбылық белгілерін анықтаудың бірыңғай құралдарын енгізу көзделген.
Алайда депутат бұл бағыттағы жұмыстың әзірге әдістемелік ұсынымдар әзірлеумен шектелгеніне назар аударды.
«Мәселені дер кезінде байқап, оған дұрыс әрекет етуге мүмкіндік беретін түсінікті тәсіл қажет. Осыған байланысты министрлік іс жүзінде қандай құрал қолданбақ? Бағалауды нақты кім және қаншалықты жиі жүргізеді? Ал бұл құрал тек ұсыным түрінде болса, оны барлық балабақшада, соның ішінде жекеменшік балабақшаларда міндетті түрде қолдану қалай қамтамасыз етіледі?» – деп сұрады Айжан Наимбекова.
Министр 42 зорлық-зомбылық дерегін жариялады
Депутаттың сұрағына жауап берген Жұлдыз Сүлейменова балабақшаларда тіркелген зорлық-зомбылық фактілеріне қатысты статистиканы жариялады.
«Өздеріңізге белгілі, 2024–2026 жылдары мектепке дейінгі білім беру ұйымдарында қоғамда резонанс тудырған 42 зорлық-зомбылық дерегі тіркелді. Оның 37-сі жекеменшік балабақшаларда болған. Ал 36 жағдайда балаларға тәрбиешілердің өздері зорлық көрсеткені анықталды», – деді министр.
Бұл мәліметтер мектепке дейінгі ұйымдардағы балалардың қауіпсіздігін қамтамасыз ету мәселесінің өзектілігін көрсетеді.
Әсіресе зорлық көрсету деректерінің басым бөлігі тәрбиешілердің өздерімен байланысты болуы ерекше алаңдаушылық туғызады.
Өйткені ата-аналар баласын балабақшаға тапсырғанда, оның қауіпсіздігіне ең алдымен тәрбиеші мен мекеме басшылығы жауап береді деп сенеді.
135 балабақша басшысы жауапқа тартылған
Жұлдыз Сүлейменова балаларға қатысты зорлық-зомбылық белгілері байқалған жағдайда әрекет ету тәртібі бекітілгенін хабарлады.
Оның айтуынша, 2026 жылғы маусымда бірнеше мемлекеттік орган бірлесіп, осындай оқиғаларға ден қоюдың ведомствоаралық тетігін қабылдаған.
Егер баланың денесінде жарақат немесе зорлық-зомбылықты меңзейтін өзге белгі анықталса, тәрбиеші бұл туралы балабақша басшысына хабарлауға міндетті.
Ал мекеме басшылығы құқық қорғау органдарына мәлімет беруі қажет.
Министрдің айтуынша, тиісті шара қолданбағаны үшін 71 адамға әкімшілік айыппұл салынған.
Сонымен қатар балалардың құқықтары бұзылған жағдайда әрекет етпеген 135 балабақша басшысы әкімшілік жауапкершілікке тартылған.
Ал тәрбиешінің өзі зорлық көрсетсе ше?
Депутаттың сұрағы мен министрдің жауабында назар аударатын маңызды қайшылық бар.
Жұлдыз Сүлейменова баланың бойындағы зорлық-зомбылық белгілерін ең алдымен тәрбиеші байқап, басшылыққа жеткізуі қажеттігін түсіндірді.
Алайда министр жариялаған статистика бойынша 36 жағдайда зорлық көрсеткендердің өздері тәрбиешілер болған.
Мұндай жағдайда баланы кім қорғайды? Тәрбиешінің әрекетін кім бақылайды? Бүлдіршін шағымдана алмаса, оның жағдайын тәуелсіз түрде кім бағалайды?
Айжан Наимбекова көтерген мәселенің негізгі өзегі де осы.
Зорлық-зомбылық белгілерін анықтайтын тетік тек тәрбиешінің хабарлауына тәуелді болмауы қажет. Баланың жағдайын бақылауда психологтердің, ата-аналардың және жауапты мекемелердің де рөлі маңызды.
2027 жылға дейін не өзгереді?
«Қазақстан балалары» тұжырымдамасында мектеп жасына дейінгі балаларға бейімделген арнайы анықтау құралдарын енгізу қарастырылған.
Олардың мақсаты — баланың мінез-құлқы мен эмоциялық жағдайындағы өзгерістерді байқап, ықтимал қауіп белгілерін ертерек анықтау.
Тиісті іс-шараның аяқталу мерзімі 2027 жылғы наурызға белгіленген.
Жұлдыз Сүлейменова тәрбиешілердің психологиялық даярлығын жетілдіру және біліктілігін арттыру жұмыстары жалғасатынын мәлімдеді.
Алайда депутат сұраған бірыңғай құралдың нақты қалай қолданылатыны, балалардың жағдайын кім және қаншалықты жиі бағалайтыны, оның жекеменшік балабақшаларда міндетті орындалуы қалай қамтамасыз етілетіні толық нақтыланбады.
Бұл сұрақтар жауап күтеді.
Өйткені үш-төрт жасар бүлдіршін өзіне жасалған зорлықты сөзбен жеткізе алмауы мүмкін. Ал оның қорқынышы мен күйзелісін ересектер дер кезінде байқамаса, бала ұзақ уақыт көмексіз қалуы ықтимал.
Министр жариялаған 42 оқиға — ресми тіркелген деректер. Ал балабақшалардағы қауіпсіздік жүйесінің тиімділігі мұндай жағдайлардың алдын алуға қаншалықты мүмкіндік беретінімен өлшенуге тиіс.