Қазақстанда балалардың қауіпсіздігіне қатысты қайғылы оқиғалар қоғамды алаңдатып отыр. Бір мектепте оқушылар пышақтасса, екіншісінде бала көз жұмды. Жасөспірімдер арасындағы суицид пен зорлық-зомбылық мәселесі де күн тәртібінен түскен жоқ. Осындай жағдайда қоғам белсендісі Нұргүл Әбілдина Оқу-ағарту министрі Жұлдыз Сүлейменованың жұмысын қатаң сынға алып, оның отставкасын талап етті. Ол балаларды қорғауға бағытталған триллион теңгелік бағдарламалар мен министрлік есептерінің нақты нәтижесіне күмән келтіріп, Премьер-министр мен Құрылтай төрағасына үндеу жолдады, деп жазады Democrat.kz.
«БАЛАЛАРДЫҢ ӨМІРІ ҚИЫЛЫП ЖАТЫР, АЛ ОҚУ-АҒАРТУ МИНИСТРІ ЕСЕП БЕРУМЕН ӘУРЕ. ОТСТАВКАҒА КЕТУІН ТАЛАП ЕТЕМІЗ!»
Нұргүл Әбілдина Facebook парақшасында жариялаған жазбасын осылай бастаған.
Оның айтуынша, соңғы күндері елде болған қайғылы оқиғалар балаларды қорғау жүйесінің тиімділігіне қатысты күрделі сұрақтар туғызды.
Автор Қостанай облысындағы кәмелетке толмаған балаға қатысты жыныстық зорлық-зомбылық туралы хабарды, Астанадағы жасөспірімдердің өзіне қол жұмсау оқиғаларын, мектеп оқушыларының пышақтасуын және Қонаев қаласында 11 жастағы баланың қаза болуын мысалға келтірген.
Астанада 16 қарашада 11-сынып оқушысының екі сыныптасына пышақпен шабуыл жасағанын полиция растады. Ал Қонаев қаласында мектеп баспалдағынан құлап, ауыр жарақат алған 11 жастағы баланың қайтыс болғаны хабарланды.
Бұлар — себептері мен мән-жайы әртүрлі оқиғалар. Алайда барлығы балалардың өмірі мен қауіпсіздігіне қатысты мемлекеттік жауапкершілік мәселесін алға шығарады.
«1,3 триллион теңге қарастырылған. Ал нақты нәтиже қайда?»
Нұргүл Әбілдинаның сыны 16 қарашада Құрылтайда өткен Үкімет сағатынан кейін жарияланған.
Жиында Оқу-ағарту министрі Жұлдыз Сүлейменова «Қазақстан балалары» тұжырымдамасының орындалу барысы туралы баяндаған.
Ресми мәлімет бойынша, 2026–2030 жылдарға арналған тұжырымдама 158 іс-шара мен 10 нысаналы көрсеткішті қамтиды. Оны жүзеге асыруға бес жыл ішінде 1,3 триллион теңге қарастырылған.
Министр 2026 жылға жоспарланған 94 іс-шараның 70 пайызы орындалғанын мәлімдеді.
Бірақ Нұргүл Әбілдина атқарылған жұмыстардың санынан бұрын, олардың нәтижесіне назар аударуды талап етеді.
«Алайда балалар әлі де қаза тауып, жасөспірімдер өз-өзіне қол жұмсап, зорлық-зомбылық пен буллинг күнделікті шындыққа айналып отырған кезде, осынша ауқымды жұмыстың нақты нәтижесі қайда?» – деп сұрайды ол.
Бұл сауалдың астарында маңызды мәселе бар.
Жоспарланған іс-шараның орындалуы мен баланың қауіпсіздігіне қол жеткізу бір нәрсе емес.
Семинар өткізу, тұжырымдама қабылдау, есеп тапсыру — мемлекеттік жұмыстың бір бөлігі. Бірақ оның нәтижесі балалардың өміріне қаншалықты әсер етіп жатқанын да бағалау қажет.
199 баланың өлімі. 404 суицид әрекеті
Автор жазбасында балалар арасындағы суицид пен буллингке қатысты статистиканы да келтірген.
2025 жылы Қазақстанда 5–17 жас аралығындағы балалар мен жасөспірімдер арасында 199 суицид оқиғасы және 404 суицид жасау әрекеті тіркелген.
Бұл деректер ғылыми зерттеуде де көрсетілген.
Ал PISA-2022 зерттеуінде қазақстандық оқушылардың 22 пайызы айына бірнеше рет буллингтің қандай да бір түріне ұшырағанын хабарлаған.
Нұргүл Әбілдина 2026 жылы қайғылы оқиғалар саны 1,5 есеге артқанын да жазған. Алайда жарияланымда бұл көрсеткіштің нақты қай кезеңмен салыстырылғаны және қандай оқиғаларды қамтитыны көрсетілмеген.
Сондықтан аталған өсімді түпкілікті расталған статистика ретінде қабылдау үшін қосымша дерек қажет.
Бірақ 2025 жылғы көрсеткіштердің өзі балалардың психологиялық саулығы мен қауіпсіздігі мәселесіне айрықша назар аудару қажеттігін көрсетеді.
«Неге балаларды қорғайтын жүйе қорғай алмай отыр?»
Нұргүл Әбілдина елімізде балаларды қорғауға арналған мекемелер мен мамандар жеткілікті болғанымен, олардың жұмысының нәтижесі туралы мәселе ашық қалғанын айтады.
Ол өңірлердегі балалардың құқықтарын қорғау басқармаларын, психологиялық қолдау орталықтарын, «Өркен» ұлттық балалардың әл-ауқаты институтын және мектептегі психологтар мен әлеуметтік педагогтерді атап өткен.
Сондай-ақ әр мектепте сынып жетекшілері, директорлардың орынбасарлары мен мектеп басшылары жұмыс істейтінін еске салған.
«Мұндағы қызметкер, бюджет қаражаты, ондаған бағдарлама мен тұжырымдама. Бірақ неге балалар әлі де қорғансыз?
Неге жүйе қайғылы жағдайлардың алдын алмайды, тек олар орын алғаннан кейін ғана белсенді әрекет ете бастайды?» – деп жазады ол.
Бұл — автордың балаларды қорғау жүйесінің тиімділігіне қатысты сыны.
Әрбір қайғылы оқиғаның алдын алуға нақты кімнің мүмкіндігі болғанын арнайы тексеру ғана анықтай алады. Дегенмен мұндай жағдайлар қайталанған сайын жауапты мекемелердің алдын алу жұмысы қаншалықты нәтижелі деген сұрақтың туындауы заңды.
«Ата-анаға әдемі есеп емес, баласының амандығы керек»
Нұргүл Әбілдинаның жазбасындағы ең әсерлі тұстардың бірі — ата-аналардың мемлекеттен не күтетіндігі туралы ойы.
«Ата-аналарға кеңестердің, семинарлар мен профилактикалық іс-шаралардың саны туралы әдемі есептер қажет емес. Оларға ең керегі — баласының мектепке аман барып, үйіне аман оралуы», – дейді ол.
Автор балалардың қорлық көрмейтініне, кемсітуге, зорлық-зомбылыққа ұшырамайтынына және психологиялық қиындықтарымен жалғыз қалмайтынына сенімді болуы керек екенін алға тартады.
Сондай-ақ Жұлдыз Сүлейменованың қаза болған балалардың ата-аналарына көңіл айтуына қатысты да наразылық білдірген.
Бұл — автордың министрдің жария ұстанымына берген бағасы. Министрдің әр оқиғаға байланысты жасаған барлық мәлімдемесі салыстырылмағандықтан, оның ешқандай көңіл айту білдірмегенін кесіп айтуға болмайды.
Премьер-министр мен Құрылтай төрағасына үндеу
Нұргүл Әбілдина Қазақстан Премьер-министрі Олжас Бектенов пен Құрылтай төрағасы Айбек Дәдебайға тікелей үндеу жолдаған.
Ол балаларды қорғау жүйесіне тәуелсіз аудит жүргізуді талап етеді.
Автордың пікірінше, өңірлік басқармалар, психологиялық қолдау орталықтары және «Өркен» институтының жұмысы жан-жақты тексерілуі қажет.
Сондай-ақ бюджет қаражатының қаншалықты тиімді жұмсалып жатқанын анықтап, министрлік қызметінің нақты нәтижесіне баға беруді ұсынады.
Ең өткір талап — министрдің саяси жауапкершілігіне қатысты.
«Ең бастысы — Жұлдыз Сүлейменова осы жүйені басқару нәтижелері үшін жеке саяси жауапкершілік алуы керек.
Егер министр балаларды қорғау жөніндегі мемлекеттік саясаттың нақты тиімділігін қамтамасыз ете алмаса, ол отставкаға кетуі тиіс!» – деп жазған Нұргүл Әбілдина.
Бұл — қоғам белсендісінің саяси талабы. Министрдің заң бұзғаны немесе белгілі бір қайғылы оқиғаға тікелей кінәлі екені анықталды дегенді білдірмейді.
Дегенмен балалар қауіпсіздігіне жауапты мемлекеттік органдардың жұмысына тәуелсіз баға беру туралы ұсыныс қоғамдық талқылауға негіз бола алады.
«Бар кінәні мектепке артып қоймайық»
Жазбаның астында пікір білдіргендер арасында мәселеге басқаша қарайтындар да бар.
Бір оқырман балалар тәрбиесіндегі отбасының жауапкершілігін еске салып, бар кінәні мектеп пен министрлікке арта бермеуге шақырған.
Тағы бір пікірде психологиялық қолдау орталықтарының мектепке нақты әдістемелік көмек көрсетуі керек екені айтылған.
Бұл пікірлер балалар қауіпсіздігінің бір ғана мекеменің міндеті емес екенін көрсетеді.
Отбасының тәрбиелік жауапкершілігі бар. Мектептің қауіпсіз орта қалыптастыруға міндеті бар. Полиция мен өзге уәкілетті органдардың да заңда белгіленген өкілеттіктері бар.
Ал осы құрылымдардың өзара үйлесімді жұмысын қамтамасыз ету — мемлекеттік басқарудың маңызды міндеті.
Мәселені тек ата-анаға немесе тек мектепке жүктеу жүйедегі әлсіз тұстарды назардан тыс қалдыруы мүмкін.
Бала өмірінің құнын есеппен өлшеуге болмайды
Нұргүл Әбілдинаның үндеуі бір маңызды қайшылықты ашып көрсетті.
Бір жағында — триллион теңгелік бағдарламалар, жүздеген іс-шаралар мен атқарылған жұмыс туралы есептер.
Екінші жағында — баласының амандығына алаңдаған ата-аналар, мектептегі зорлық-зомбылық туралы хабарлар және көмекке мұқтаж жасөспірімдер.
Әрине, бір қайғылы оқиғаның болуы бүкіл мемлекеттік бағдарлама нәтижесіз дегенді білдірмейді. Бірақ ондаған іс-шараның орындалуы да балалар қауіпсіздігінің толық қамтамасыз етілгенін дәлелдемейді.
Сондықтан Нұргүл Әбілдина талап еткен тәуелсіз аудиттің мәні бар: бөлінген қаражаттың қайда жұмсалғанын ғана емес, оның балалардың өмірі мен әл-ауқатына қандай нақты өзгеріс әкелгенін анықтау қажет.
Үндеу авторы жазбасын мына сөздермен түйіндеген:
«БАЛАЛАРДЫ ҚАЙҒЫЛЫ ОҚИҒАДАН КЕЙІН АҚТАЛУ АРҚЫЛЫ ЕМЕС, ОҒАН ДЕЙІН ҚОРҒАУ КЕРЕК!»
Осы бір сөйлем тұтас мәселенің өзегін ашып тұр.
Өйткені ата-ана үшін ең маңызды көрсеткіш — орындалған жоспардың пайызы емес, мектепке кеткен баласының үйіне аман оралуы.