Қазақстанда 2032 жылға қарай электр энергиясының көтерме бағасы 3–3,5 есеге дейін өсуі мүмкін. Энергетика мамандары мұндай қауіптің жаңа электр станцияларын салуға жұмсалатын шығындармен және саланы жоспарлаудағы кемшіліктермен байланысты екенін ескертті. Қазірдің өзінде елдегі кешкі электр тапшылығы Ресейден сатып алынатын энергия есебінен жабылып отыр. Ал болашақта жаңа қуат көздерін салуға жұмсалған миллиардтаған қаржының ауыртпалығы тұтынушыларға түсуі ықтимал, деп жазады Democrat.kz.
Қазақстанда электр энергиясының бағасы алдағы алты жылда бірнеше есе қымбаттауы мүмкін. Мұндай болжам Алматыда өткен Powerexpo Almaty 2026 халықаралық энергетикалық форумында айтылды.
Exclusive.kz басылымының хабарлауынша, форумға қатысқан сарапшылар электр станцияларын салу, жаңартылатын энергия көздерін дамыту және тұтынушыларға түсетін қаржылық ауыртпалық мәселелерін талқылаған.
ERG компаниясының энергетика департаментінің директоры Евгений Никитин ұсынған есеп бойынша, электр энергиясына сұраныс жыл сайын шамамен 3 пайызға өссе, жаңа көмір және газ станцияларын салуға жұмсалатын инвестициялар 2032 жылға қарай электр энергиясының орташа көтерме бағасын 3–3,5 есеге арттыруы мүмкін.
Бұл — инфляцияны есепке алмағандағы нақты өсім туралы болжам.
Алайда аталған көрсеткіш ресми бекітілген тариф емес, белгілі бір экономикалық сценарийге негізделген сараптамалық есеп. Оның үстіне көтерме бағаның үш есе өсуі халық төлейтін түпкі тариф те дәл сонша қымбаттайды дегенді білдірмейді.
Жаңа станциялар салынған сайын жарық неге қымбаттайды?
Сарапшылардың түсіндіруінше, жаңа электр станциялары қомақты инвестицияны талап етеді.
Оларды салуға жұмсалған қаржы кейін электр энергиясының бағасы арқылы қайтарылады.
Мәселен, елде электр энергиясын өндіретін жаңа нысандар көбейгенімен, өнеркәсіп пен халықтың тұтынуы күткендей өспесе, станциялар толық қуатында жұмыс істемеуі мүмкін.
Бірақ оларды салуға кеткен шығын мен күтіп ұстау құны бәрібір өтелуге тиіс.
Мұндай жағдайда артық өндірістік қуаттың шығыны да электр энергиясының бағасына ықпал етеді.
Энергетика министрлігінің жоспарына сәйкес, Қазақстанда 2035 жылға дейін жалпы қуаты шамамен 26,3 гигаватт болатын жаңа және жаңғыртылған энергия нысандарын іске қосу көзделген.
Мемлекет бұл арқылы электр тапшылығын жойып, болашақта жеткілікті қуат қорын қалыптастыруды жоспарлап отыр.
Алайда сарапшылар жаңа станцияларды көбейту ғана мәселені шешпейтінін ескертеді.
Ресейдің электр энергиясына тәуелділік сақталып отыр
«Мөлдір тариф» қауымдастығы төралқасының төрағасы Петр Своик Қазақстан энергетикасындағы басты қиындықтың бірі электр қуатын тәулік ішінде тиімді бөле алмау екенін айтқан.
Оның бағалауынша, елдегі электр станцияларының белгіленген жалпы қуаты 26,8 гигаватт болғанымен, нақты қолжетімді қуат әлдеқайда төмен.
Ал кешкі уақытта электр тұтыну күрт артқанда тапшылық туындайды.
Осы жетіспеушілікті жабу үшін Қазақстан Ресейден шамамен 500–1000 мегаватт электр энергиясын алуға мәжбүр болып отыр.
Сарапшының пікірінше, мұндай тәуелділік елдің энергетикалық қауіпсіздігіне ғана емес, электр энергиясының өзіндік құнына да әсер етеді.
Ол мәселені шешу үшін энергия жинақтайтын жүйелерді дамыту, тұтынуды тәулік бойынша тиімді бөлу және электр станцияларының жұмысын үйлестіру қажет деп есептейді.
Күн мен жел энергиясы көмірден арзан ба?
Форумда осы мәселе төңірегінде де пікір қайшылығы болған.
ERG компаниясының есебінше, күн электр станциясының бір киловатт өндірістік қуатын салуға шамамен 600 доллар жұмсалса, жел станциясына 900 доллар, газ станциясына 800–1200 доллар қажет.
Ал көмір станцияларында бұл шығын 1600–2800 долларға дейін жетуі мүмкін.
Бірақ Петр Своик жаңартылатын энергия көздері әрдайым арзан деген тұжырыммен келіспеген.
Оның айтуынша, дәстүрлі станциялардан сатып алынатын электр энергиясының орташа бағасы бір киловатт-сағат үшін 20 теңгеге жуықтаса, жаңартылатын энергия көздерінен алынатын энергия 30–40 теңгеге дейін жетеді.
Мұндағы басты қиындық — күн мен жел станцияларының ауа райына тәуелділігі.
Күн батқанда немесе жел тоқтағанда олардың қуаты азаяды. Ал дәл сол уақытта халықтың электр тұтынуы артуы мүмкін.
Сондықтан баламалы энергетиканың тиімділігін бағалағанда электр станциясын салу құнымен ғана шектелмей, резервтік қуат пен энергия сақтау жүйелерінің шығындарын да ескеру қажет.
Қателіктің құнын кім төлейді?
EnergiaVita сараптамалық бюросының директоры Мария Степанова электр энергиясының құнын есептеуде экологиялық және әлеуметтік салдарды да назардан тыс қалдырмауға шақырған.
Оның пікірінше, көмір мен газ станцияларының құнын бағалағанда ауа ластануының адам денсаулығына әсері, экологиялық шығындар және халықаралық саудадағы көміртекке байланысты шектеулер де есептелуге тиіс.
Форумға қатысқан сарапшылар әртүрлі шешім ұсынғанымен, бір мәселеде пікірлері тоғысқан: энергетикадағы жоспарлау қателіктері ақыр соңында тұтынушылардың шығынын көбейтеді.
Өйткені электр энергиясының қымбаттауы тек ай сайынғы коммуналдық төлемге әсер етпейді.
Өнеркәсіп орындарының өндірістік шығыны өссе, бұл тауарлар мен қызметтердің бағасына да ықпал етуі мүмкін.
Ал электр станцияларын салуға жұмсалған қаржы тиімсіз пайдаланылса, оның салдарын мемлекет те, кәсіпорындар да, қарапайым тұрғындар да сезінеді.
Сондықтан Қазақстан үшін басты мәселе жаңа станцияларды қанша мөлшерде салуда ғана емес, олардың нақты қажеттілігін дұрыс есептеуде болып отыр.
Электр энергиясын өндіру көлемін ұлғайту маңызды. Бірақ оны тұтынушылардың қалтасына шамадан тыс салмақ түсірмей жүзеге асыру одан да маңызды.
Ал 2032 жылға қарай көтерме бағаның 3–3,5 есе өсуі мүмкін деген болжам энергетикалық саясаттағы әр шешімнің экономикалық салдарын алдын ала бағалау қажеттігін көрсетеді.
Өйткені бүгінгі қате жоспардың ертеңгі құны халықтың электр энергиясы үшін төлейтін түбіртегінен көрінуі мүмкін.
