Нұртай Сәбилянов "Самұрық -Қазына" қорына қатысты сұмдық деректі айтты

Нұртай Сәбилянов "Самұрық -Қазына" қорына қатысты сұмдық деректі айтты

Қазақстанның стратегиялық байлығы шоғырланған «Самұрық-Қазына» қорындағы триллиондаған теңгенің жұмсалу тәртібі қайтадан сұрақ туғызды. Қордың активтері 44,2 триллион теңгеден асқанымен, 2025 жылғы сатып алулардың басым бөлігі ашық бәсекесіз, бір көзден жүргізілген. Қазақстан Халық кеңесінің мүшесі, саясаткер Нұртай Сәбилянов мұндай жағдайға алаңдаушылық білдіріп, қор мен оның еншілес компанияларына тәуелсіз аудит жүргізуді ұсынды. Өйткені ресми есептің өзінде 2 триллион 481 миллиард теңгенің бір көзден сатып алуға бағытталғаны көрсетілген, деп жазады Democrat.kz.

Қазақстанның мұнай-газ, уран, энергетика, теміржол, байланыс және әуе тасымалы салаларындағы ірі активтерін басқаратын «Самұрық-Қазына» қорының сатып алу жүйесіне қатысты маңызды мәселе көтерілді.

Саясаткер Нұртай Сәбилянов Facebook парақшасында қордың қаржылық қызметіне тәуелсіз аудит жүргізіп, әсіресе сатып алу шарттарының ашықтығын мұқият тексеру қажеттігін мәлімдеді.

Оның алаңдаушылығына себеп болған көрсеткіш — бір көзден сатып алудың жалпы көлемі.

Төрт триллион теңгенің 62 пайызы бір көзден алынған

«Самұрық-Қазына» қорының ресми есебіне сәйкес, 2025 жылы қор тобы бойынша жасалған сатып алу шарттарының жалпы сомасы 3 триллион 997 миллиард теңгені құраған.

Соның 2 триллион 481 миллиард теңгесі бір көзден сатып алу тәсілімен рәсімделген.

Яғни сатып алу шарттарының жалпы құнының 62 пайызы бәсекелес жеткізушілер қатысатын ашық конкурс арқылы емес, тікелей шарт жасасу тәсілімен жүзеге асырылған.

Қалған 38 пайызы ашық тендер, баға ұсыныстарын сұрату және өзге де бәсекелестік тәсілдер арқылы өткізілген.

Бұл көрсеткіштер қордың ресми есебінде жарияланған.

Салыстыру үшін айтсақ, 2024 жылы бір көзден сатып алудың үлесі 60 пайыз болған. Демек, 2025 жылы оның үлесі екі пайыздық тармаққа өскен.

Осылайша, бәсекелестікті кеңейту мәселесі көтеріліп жүрген тұста қордың сатып алу жүйесінде бір көзден жасалатын шарттардың басымдығы сақталған.

«Бұл өте үлкен қаражат»

Нұртай Сәбилянов қордың сатып алу жүйесіне ерекше назар аудару қажеттігін айтып, тәуелсіз тексеру жүргізуді ұсынған.

«Бұл өте үлкен қаражат. Бір көзден сатып алу кезінде ашық конкурс өткізілмей, заңнамада көзделген негіздер бойынша тікелей шарт жасалады. Мұндай тәсіл кейбір жағдайларда қажет болғанымен, оның үлесінің жоғары болуы сатып алудың негізділігіне, бағалардың нарықтық құнына және мердігерлерді таңдаудың ашықтығына қатысты сұрақтар туғызады. Мемлекеттік қаражатты бөлу, сатып алу, құрылыс жүргізу және инвестициялық жобаларды іске асыру кезінде ашықтық пен қоғамдық бақылауды күшейту қажет».

Саясаткердің бұл мәлімдемесі бір көзден сатып алудың заңсыз екендігін білдірмейді.

Алайда триллиондаған теңгеге жасалатын шарттардың басым бөлігінде ашық бәсекенің болмауы олардың қаншалықты тиімді жүзеге асырылғанын тексеруге негіз болатын мәселе.

44,2 триллион теңгенің артында қандай жауапкершілік тұр?

2025 жылдың қорытындысы бойынша «Самұрық-Қазына» тобының активтері 44,2 триллион теңгеге жеткен.

Бұл — қор иелігіндегі және басқаруындағы активтердің жалпы құны. Оны бюджеттен жұмсалған ақша немесе сатып алуға бөлінген қаржы деп түсінуге болмайды.

Дегенмен мұндай ауқым қордың ұлттық экономикадағы орнын айқын көрсетеді.

Өйткені қор құрамындағы компаниялар елдің энергетикалық қауіпсіздігіне, стратегиялық инфрақұрылымына, өндірісіне және көлік жүйесіне тікелей қатысады.

Ал осындай салалардағы сатып алу шарттары тек жекелеген компаниялардың коммерциялық мүддесіне ғана емес, тұтас экономиканың тиімділігіне әсер етуі мүмкін.

Сондықтан қор активтерінің өсуімен қатар, сол активтерді басқару сапасы мен сатып алудың ашықтығына да баға берілуі маңызды.

Бір көзден сатып алу кімге тиімді?

Бір көзден сатып алу тәсілі белгілі бір жағдайларда заңды түрде қолданылады.

Мәселен, техникалық ерекшеліктерге, ерекше құқықтарға немесе өзге де заңда көзделген негіздерге байланысты шартты нақты бір жеткізушімен жасасу қажеттілігі туындауы мүмкін.

Бірақ бұл тәсілдің үлесі шамадан тыс жоғары болған кезде бірнеше маңызды сұрақ пайда болады.

Неліктен жеткізушілер арасында ашық бәсеке ұйымдастырылмаған? Ұсынылған баға нарықтағы өзге бағалармен салыстырылған ба? Мердігерді таңдауға қандай негіз болған? Жасалған шарттардың орындалуы мен нәтижесі қалай бақыланған?

Бұл сұрақтардың жауабы әрбір сатып алудың нақты мән-жайына байланысты.

Сондықтан 62 пайыздық көрсеткіштің өзі жемқорлықты немесе қаржының талан-таражға түскенін дәлелдемейді.

Алайда ол сатып алу тәсілдерінің қаншалықты негізді таңдалғанын жан-жақты талдаудың қажеттігін көрсетеді.

Тәуелсіз аудит нені анықтауға тиіс?

Нұртай Сәбилянов көтерген мәселенің негізгі өзегі — қор мен оның еншілес компанияларындағы қаржы жұмсау тәртібінің ашықтығы.

Тәуелсіз тексеру жүргізілген жағдайда бір көзден сатып алудың құқықтық негіздері, келісімшарттардағы бағалардың нарыққа сәйкестігі, мердігерлерді таңдау тәртібі және шарттардың орындалу нәтижелері бағалануы мүмкін.

Сондай-ақ құрылыс пен инвестициялық жобалардың жоспарланған құны, нақты жұмсалған қаржысы және түпкі нәтижесі арасындағы айырмашылықтарды анықтау маңызды.

Мұндай талдау заң бұзушылықтарды іздеумен ғана шектелмей, сатып алу жүйесіндегі тиімсіз шығындар мен бәсекелестікті тежейтін себептерді де көрсетуі ықтимал.

Өйткені қаражаттың заңға сәйкес жұмсалуы мен оның экономикалық тұрғыдан тиімді пайдаланылуы — өзара байланысты болғанымен, екі бөлек мәселе.

Триллиондардың есебі ашық болуға тиіс

«Самұрық-Қазына» қорының ресми есептілігінде қаржылық көрсеткіштер мен сатып алу көлемдері жарияланып келеді.

Алайда Нұртай Сәбиляновтың көтеріп отырған мәселесі сол есептердің өзінде көрсетілген сандардың астарына үңілуді талап етеді.

Егер бір жылда шамамен төрт триллион теңгеге сатып алу шарттары жасалып, оның 62 пайызы бір көзден рәсімделсе, мұндай шешімдердің негізділігі қоғамға түсінікті болуы керек.

Әсіресе стратегиялық кәсіпорындар арқылы ел экономикасына ықпал ететін қор үшін мердігерлерді таңдаудың ашықтығы мен қаражат жұмсаудың тиімділігі ерекше маңызға ие.

Бұл мәселеге қатысты қордың нақты сатып алуларды негіздеу тәртібі және тәуелсіз аудит туралы ұсынысқа ұстанымы әзірге ұсынылған ақпаратта қамтылмаған.

Дегенмен ресми сандардың өзі маңызды сұрақ туғызып отыр: триллиондаған теңгеге жасалған келісімшарттардың басым бөлігі неліктен бір көзден рәсімделеді?

Нұртай Сәбилянов талап етіп отырған тәуелсіз аудиттің мәні де осы сұраққа нақты құжаттармен жауап іздеуде жатыр.

Өйткені мемлекеттің стратегиялық активтерін басқаруда қаражаттың қанша екені ғана емес, оның қалай және қаншалықты тиімді пайдаланылғаны да маңызды.

Барлық жаңалықтар