Мыстың бағасы шарықтап тұр, ал оны балқытатын зауыттардың өңдеу ақысы нөлге түскен. Сонда пеш жағу, жұмысшы ұстау, жабдық жаңарту тегін болып қалды ма? Қазақстандағы мыс концентратын өңдеу тарифі төңірегіндегі даудың түйіні де осында, деп хабарлайды Democrat.kz.
Экономикалық шолушы Юрий Масановтың пікірінше, бұл талқылауда екі бөлек ұғым араласып кеткен: нарықта қалыптасқан қызмет бағасы мен сол қызметті көрсетуге кететін нақты шығын. Екеуінің арасы алшақтаған сайын, ішкі тарифті қандай өлшеммен белгілеу керек деген сұрақ та өткірлене түседі.
Әңгіме TC туралы. Бұл — мыс немесе мырыш концентраты секілді металлургиялық шикізатты зауытта бастапқы өңдеу мен балқыту үшін алынатын ақы. Қазақстандағы пікірталас, шолушының байқауынша, негізінен екі мәселеге тіреледі. Әлемдік TC нөлге жуықтаған кезде ішкі тарифте зауыттың шығынын ескеру керек пе? Ал өңдеу барысында алынатын алтын, күміс, күкірт қышқылы және өзге өнімдерден түскен түсімді сол тарифтен бірден шегерген жөн бе?
Шикізат тапшы, пеш көп
Масанов келтірген мәліметке сүйенсек, биыл әлемдік нарыққа бағдар болатын TC мөлшері алғаш рет концентраттың әр тоннасына нөл доллар болып белгіленген. Ал жедел мәмілелер нарығындағы мөлшерлемелер 2024 жылдан бері теріс мәнде қалып отыр. Мұның бәрі мыстың өзі қымбаттап тұрған тұста болып жатыр.
Бірақ өңдеу ақысының құлдырауы өндіріс арзандады дегенді білдірмейді, деп түсіндіреді шолушы. TC ең алдымен нарықта қанша концентрат барын және оны өңдеуге қанша зауыт таласып отырғанын көрсетеді. Қазір балқыту қуатына шаққанда шикізат жетіспейді. Сондықтан кәсіпорындар пештерін бос қалдырмау үшін өңдеу ақысын азайтып, концентратқа бәсекелесуге мәжбүр.
Бұл жағдайға Қытай металлургиясының кеңеюі елеулі ықпал еткен. Масанов сілтеме жасаған Халықаралық энергетика агенттігінің дерегінше, 2005 жылдан бергі әлемдік мыс балқыту қуаты өсімінің 90 пайыздан астамы Қытайға тиесілі. Ал 2025 жылға қарай елдің дүниежүзілік қуаттағы үлесі шамамен 50 пайызға жеткен.
Нарықтағы өңдеу ақысы нөлге түскенімен, электр энергиясы, отын, еңбекақы, жөндеу, реагенттер, қоршаған ортаны қорғауға арналған инфрақұрылым мен жаңғырту шығыны жоғалған жоқ. Сондықтан қазіргі әлемдік TC-ді Қазақстандағы өңдеу құнының ұзақмерзімді өлшемі етіп алу қисынсыз, деп санайды Масанов.
Алтыннан түскен түсімнің бәрі пайда емес
Тарифке қатысты екінші уәж де бір қарағанда орынды: зауыт мысқа қоса алтын, күміс, күкірт қышқылын алып, оны сатса, өңдеу ақысын неге азайтпасқа?
Алайда сатудан түскен түсім мен таза пайда бір нәрсе емес, деп ескертеді шолушы. Қосалқы құрамбөлікті сатуға жарамды өнімге айналдыру үшін қосымша өңдеу сатылары, жабдық, энергия, реагенттер мен жұмысшылар қажет. Бұған экологиялық инфрақұрылым мен инвестицияны қосу керек.
Түсімнің өзі де тұрақты емес. Ол нақты концентраттың құрамына, пайдалы құрамбөліктерді бөліп алу деңгейіне және нарықтағы бағаға тәуелді. Халықаралық энергетика агенттігі TC іс жүзінде нөлге түскен соң балқыту кәсіпорындарының қосалқы өнімдерден түсетін табысқа тәуелділігі арта бастағанын, бірақ бұл кірістің құбылмалы екенін атап өтеді, дейді Масанов.
Оның үстіне, мыстың өзін қаншалықты толық бөліп алатынымыз да маңызды. Шолушының келтірген бағалауынша, Қытайдың озық кәсіпорындарында мысты бөліп алу көрсеткіші шамамен 98–99 пайызға жетсе, Қазақстан зауыттарында 95–96 пайыз төңірегінде. Масанов мұны отандық кәсіпорындардағы технологиялардың бір бөлігінің ескіруімен байланыстырады.
Айырма бірнеше пайыздық тармақ қана сияқты. Бірақ өңделетін шикізат көлемі үлкен болғанда, оның артында едәуір металл тұр. Өндірісті жаңғырту сол мысты қосымша бөліп алуға мүмкіндік берер еді.
Осы тұста тариф есебінің тағы бір қайшылығы көрінеді. Егер қосалқы өнімнен түскен бүкіл түсім өңдеу ақысынан автоматты түрде шегерілсе, шикізатты барынша толық пайдаланған зауыттың негізгі қызмет ақысы соғұрлым азаяды. Масановтың пайымынша, мұндай тәсіл терең өңдеуге қаржы салуды ынталандырудың орнына тежеуі мүмкін.
Тариф кімге мүмкіндік беруі керек?
Шолушы бұл дауды бір ғана мөлшерлеменің төңірегінде қарастырмауды ұсынады. Қазіргі мыс балқыту кәсіпорындары аса маңызды өнеркәсіптік инфрақұрылымның бір бөлігіне айналып келеді.
Масанов сілтеме жасаған агенттік мұндай зауыттар негізгі металмен қатар аса қажетті өзге материалдарды да бөліп алатынын, кейінгі өндіріс сатыларын қамтамасыз ететінін және қайталама шикізатты өңдеу қуатын қалыптастыратынын атап көрсетеді.
Соған қарамастан, әлемдегі мыс балқыту саласының жағдайы күрделі. Мыс бағасы рекордтық деңгейге жеткен тұста өңдеу ақысы тарихи ең төменгі шекке түскен. Бұл үрдіс жалғасса, көптеген тәуелсіз балқыту кәсіпорнына түсетін экономикалық қысым күшеюі мүмкін, деп ескертеді шолушы.
Қазақстан үшін мәселе — әлемдік нарықтағы бүгінгі теңгерімсіздік отандық металлургияның ұзақмерзімді экономикасын анықтауға тиіс пе деген сұрақ. Өйткені TC шикізат пен балқыту қуатының арақатынасын, зауыттардың бәсекесін және келіссөздегі тараптардың ықпалын көрсетеді. Ал мұның бәрі өзгеріп тұрады.
Масановтың ұсынған ұстанымы — ішкі нарықты әлемдік экономикадан оқшаулау да, белгілі бір кәсіпорынның табыстылығына кепілдік беру де емес. Тарифті есептеу тәртібі кен өндірудің бәсекеге қабілеттілігін сақтап, ел ішіндегі өңдеуге жұмыс істеуге, жаңғыруға және жаңа қуаттарға қаржы салуға мүмкіндік беруі керек.
Бұл үшін шығынның негізділігі дәлелденуге, инвестиция ашық болуға тиіс. Ал ақы төлейтін тарап нақты не үшін төлеп отырғанын түсінуі қажет, деп есептейді шолушы.
Қазақстан мыс шикізатын өндіріп қана қоймай, оны балқыту мен одан кейінгі өңдеу сатыларын ел ішінде сақтап, дамытқысы келсе, тариф есебінде осы айырманы ескеруге тура келеді. Әлемдік TC нөл болуы мүмкін. Бірақ зауыттың электр есептегіші одан тоқтап қалмайды.
