Әлем елдері балаларды жасанды интеллектпен жұмыс істеуге, ақпаратты талдауға және технологияны саналы пайдалануға үйретуге күш салып жатыр. Ал Қазақстанда екінші сыныптан бастап диктант, мазмұндама мен шығарма жазуға қайта басымдық беру мәселесі көтерілді. Әлеуметтік желіде қызу талқыланған бұл бастама отандық білім жүйесінің бағытына қатысты маңызды сұрақ туғызды: біз балаларды болашаққа дайындап жатырмыз ба, әлде бұрынғы оқыту тәсілдеріне қайта сүйеніп отырмыз ба, деп жазады Democrat.kz.
Бүгінгі әлемде жасанды интеллект мәтін жазады, есеп шығарады, күрделі ақпаратты талдайды, бірнеше тілде сөйлейді. Кеше ғана адамның бірнеше сағат уақытын алатын жұмысты қазір технология санаулы минутта орындай алады.
Осындай өзгерістер дәуірінде білім берудің басты мақсаты да өзгеруге тиіс. Мектеп енді оқушыға дайын ақпаратты жаттатумен шектелмей, сол ақпаратты түсінуді, салыстыруды, күмәндануды, тексеруді және өз бетінше қорытынды жасауды үйретуі қажет.
Алайда Қазақстандағы білім беру саласының кезекті бастамасы қоғамда басқа сипаттағы пікірталас туғызды.
2026 жылғы 16 қарашада Оқу-ағарту министрі Жұлдыз Сүлейменова екінші сыныптан бастап диктант, мазмұндама және шығарма жазуды енгізу туралы мәлімдеді.
Министр бұл өзгерісті балалардың кітап оқуға қызығушылығын арттыру және жазу сауаттылығын дамыту қажеттігімен түсіндірді.
«Екінші сыныптан бастап диктант, мазмұндама және шығарма жазуды енгізіп жатырмыз. Не үшін? Біз балалар кітап оқуы керек дейміз. Бірақ тіл пәндерінде диктант, мазмұндама мен шығарма болмаса, балалар кітап оқымайды. Өйткені бұл тапсырмаларды орындау үшін бала кемінде белгілі бір көлемде әдеби шығарма оқуы қажет», – деді министр.
Бір қарағанда, бастаманың мақсаты түсінікті. Баланың сауатты жазуы, кітап оқуы, ойын қағазға түсіре білуі маңызды.
Бірақ осы тұста әлдеқайда терең сұрақ туындайды.
Неліктен XXI ғасырдағы білім мәселесінің шешімі ретінде ең алдымен бұрыннан белгілі дәстүрлі тапсырмалар ұсынылып отыр?
Диктант жазу баланы ойлауға үйрете ме?
Бұл сұраққа жауап беру үшін алдымен диктант, мазмұндама және шығарманың бір-бірінен айырмашылығын ажыратқан жөн.
Диктант баланың естігенін сауатты жазу, емле ережелерін сақтау, сөздерді дұрыс таңбалау дағдысын қалыптастырады. Әсіресе бастауыш сыныпта оның белгілі бір пайдасы бар.
Мазмұндама мәтінді түсінуге, негізгі ойды анықтауға және оқығанын өз сөзімен жеткізуге көмектеседі.
Ал шығарма баланың қиялын, сөздік қорын, өзіндік ойын дамытуға мүмкіндік береді.
Демек, бұл үш тапсырманы бірдей ескірген, пайдасыз әдіс деп бағалау ғылыми тұрғыдан негізсіз.
Мәселе олардың қолданылуында.
Егер диктант тек қатені санап, баға қою құралына айналса, баланың дербес ойлау қабілетін дамытудағы мүмкіндігі шектеулі болады.
Ал мазмұндама оқушыдан мәтіндегі әр сөйлемді барынша дәл қайталауды талап етсе, ол да шығармашылық тапсырмадан гөрі есте сақтау жаттығуына айналып кетуі мүмкін.
Мұндай жағдайда бала неге қателескенін түсінуден бұрын, қателеспеудің қамын ойлайды. Өз пікірін айтудан гөрі мұғалім күткен жауапты табуға тырысады.
Бұл – диктанттың өзінен емес, оны қалай оқытатынымыздан туындайтын қауіп.
Шын мәнінде, білім сапасы баланың қанша сөзді қатесіз жазғанымен ғана өлшенбеуге тиіс. Ол оқығанын қаншалықты түсінетінімен, алған білімін өмірде қолдана алуымен және өз шешімін дәлелдей білуімен де анықталады.
Қазақстандық оқушылардың басты мәселесі неде?
Білім жүйесіндегі өзгерістерді талқылағанда халықаралық зерттеулердің нәтижесіне назар аударған орынды.
Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымының 2026 жылғы қыркүйекте жарияланған PISA-2025 зерттеуінде Қазақстандағы 15 жастағы оқушылардың небәрі 36 пайызы оқу сауаттылығы бойынша кемінде екінші деңгейге жеткен.
Ал аталған көрсеткіш ЭЫДҰ елдерінде орта есеппен 69 пайыз болған.
Бұл нені білдіреді?
Қазақстандық 15 жастағы оқушылардың басым бөлігі мәтіндегі негізгі ойды анықтау, ақпаратты түсіндіру және оқығанына қатысты қорытынды жасау сияқты тапсырмаларды орындауда қажетті базалық деңгейге жете алмаған.
Бұл нәтиже диктанттың пайдасыз екенін дәлелдемейді. Бірақ мектептегі басты мәселе тек емле қатесінде емес екенін көрсетеді.
Бала сөйлемді қатесіз көшіріп жазуы мүмкін. Бірақ сол сөйлемдегі ойды түсінбеуі де мүмкін.
Ол мәтінді жатқа айтып береді. Бірақ автордың пікіріне неге келісетінін немесе келіспейтінін түсіндіре алмауы ықтимал.
Міне, білім саласы назар аударуға тиіс маңызды айырмашылық осы.
Министрлік балалардың оқу сауаттылығын арттырғысы келсе, тек жазба жұмыстарының санын көбейтумен шектелмей, олардың мазмұны мен бағалау тәсілін де қайта қарауы қажет.
Өйткені диктанттың көп болуы өздігінен оқушының мәтінді терең түсінуіне кепілдік бермейді.
Әлем жасанды интеллектіні үйретіп жатыр. Біз не істеп жатырмыз?
Бүгінде халықаралық білім беру ұйымдары жасанды интеллектіні мектеп бағдарламасына қалай енгізу керектігін жан-жақты зерттеп жатыр.
ЮНЕСКО 2024 жылы мектеп оқушыларына арналған жасанды интеллект құзыреттерінің халықаралық негіздемесін жариялады. Онда төрт бағыт қамтылған: адамға бағдарланған көзқарас, жасанды интеллект этикасы, технологияны қолдану және ЖИ жүйелерін жобалау.
Бұл құжатта баланы дайын технологияның тұтынушысы ретінде ғана емес, оның мүмкіндігін түсінетін, нәтижесін сын көзбен бағалайтын және жауапкершілікпен қолданатын тұлға ретінде тәрбиелеуге мән берілген.
2026 жылы Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымы мен Еуропалық комиссия да бастауыш және орта білімге арналған ЖИ сауаттылығының ортақ негіздемесін ұсынды.
Мұнда технологияның қалай жұмыс істейтінін түсіну, оның нәтижесін тексеру, этикалық тұрғыдан қолдану және шығармашылық мақсатта пайдалану негізгі міндеттердің қатарына енгізілген.
Бұл бағыттың мәні қарапайым.
Болашақта оқушы ақпаратты қаншалықты көп білетіндігімен ғана емес, сол ақпаратты қаншалықты дұрыс пайдалана алатындығымен де ерекшеленеді.
Мысалы, бұрын мұғалім оқушыға белгілі бір тақырыпта мәтін жазуды тапсырса, бүгін оған жасанды интеллект дайындаған мәтінді талдатуға да болады.
Оқушы мәтіндегі деректерді тексереді. Қателерді анықтайды. Біржақты тұжырымдарды табады. Өз пікірін дәлелдеп, мәтінді қайта жазады.
Мұндай тапсырма сауатты жазуды да, оқуды да, сыни ойлауды да қатар дамытуға мүмкіндік береді.
Алайда оның нәтижелі болуы үшін оқушы алдымен өздігінен оқып, жазып, ой қорыта алуы керек. Жасанды интеллект баланың орнына ойланатын құралға айналмауға тиіс.
Сондықтан дәстүрлі жазу мен жаңа технологияны бір-біріне қарсы қоюдың өзі дұрыс емес. Керісінше, екеуін ұштастыратын оқыту тәсілдері қажет.
Ең қызығы, Қазақстанның өзінде ЖИ-ді дамыту жоспары бар
Бұл пікірталаста назардан тыс қалмауға тиіс тағы бір маңызды дерек бар.
Қазақстан жасанды интеллектіні білім беру жүйесіне енгізуден ресми түрде бас тартқан жоқ.
2026 жылғы мамырда Мемлекет басшысы орта білім беру жүйесіне жасанды интеллектіні енгізу жөніндегі жарлыққа қол қойды.
Құжат аясында 2026–2029 жылдарға арналған кешенді жоспар қарастырылған.
Оқу-ағарту министрлігінің жариялаған мәліметіне сәйкес, бастауыш сыныптардағы «Цифрлық сауаттылық» пәнінің атауы «Цифрлық сауаттылық және жасанды интеллект» болып өзгертілді. Жаңартылған бағдарламаларда ЖИ-ге қатысты 43 оқу мақсаты көзделген.
Яғни мемлекет бір жағынан жасанды интеллектіні мектепке енгізуді жоспарлап отыр. Екінші жағынан оқу сауаттылығын көтеру үшін диктант, мазмұндама және шығарма жазуға қайта басымдық бермек.
Бұл екі бағыттың қатар жүруі өздігінен қайшылық емес.
Алайда олардың іс жүзінде қалай үйлесетіні маңызды.
Жасанды интеллект туралы пәннің атауын өзгерту – бір басқа. Баланы сол технологиямен сауатты жұмыс істеуге үйрету – мүлде басқа міндет.
Сол сияқты диктант жаздыру – бір басқа. Оқушыны түсініп оқуға, ойын еркін жеткізуге және дәлелді пікір айтуға үйрету – басқа мәселе.
Егер мектепте тек тапсырманың атауы өзгеріп, сабақ беру тәсілі бұрынғы күйінде қалса, білім жүйесіндегі жаңарудың нәтижесі шектеулі болуы мүмкін.
«Диктант болмаса, бала кітап оқымайды» деген қаншалықты қисынды?
Министрдің мәлімдемесіндегі ең даулы тұстардың бірі – балалардың кітап оқуын диктант, мазмұндама және шығарма жазумен байланыстыруы.
Мазмұндама мен шығарманың әдеби мәтін оқуға ықпал етуі мүмкін екені түсінікті.
Бірақ диктант жазу үшін міндетті түрде кітап оқу қажет деген тұжырымға келу қиын. Өйткені диктант мұғалім оқыған мәтінді тыңдап жазу арқылы да орындалады. Ал кітап оқуға қызығушылықты тек міндетті жазба жұмыстарымен қалыптастыру жеткіліксіз.
Бала кітапты не үшін оқиды?
Кейде қызық оқиға үшін. Кейде сүйікті кейіпкерін қайта кездестіру үшін. Кейде өзіне түсініксіз дүниенің жауабын табу үшін.
Ал егер әр оқылған кітап міндетті мазмұндамаға, тексеруге және бағаға ұласса, кітап оқу кей бала үшін қызығушылықтан гөрі міндетке айналуы мүмкін.
Сондықтан оқуға ынталандыру мен оқығанды тексерудің арасына теңдік белгісін қоя салуға болмайды.
Мектептің міндеті – кітапты тек бағаланатын тапсырманың құралына айналдырмай, оны баланың танымдық қажеттілігіне айналдыру.