Қазақстан мектептеріндегі жаңартылған оқу бағдарламасына қатысты мұғалімнің жанайқайы әлеуметтік желіде жарияланды. Ұстаз бір тақырыпты апталап оқыту, сабақтағы жасанды ойындар мен бітпейтін бағалау жұмыстары баланың білімге қызығушылығын төмендетіп жатқанын ашық айтқан. Тіпті қазіргі сабақ беру жүйесін сахналық қойылымға теңеп, мұндай көзбояушылықтың қашан тоқтайтынын сұраған, деп жазады Democrat.kz.
Қазақстан мектебінде сабақ оқытылып жатыр ма, әлде сабақ өткізілгені көрсетіліп жатыр ма?
Әлеуметтік желіде жарияланған мұғалім Базаркүл Тоқтағанованың пікірі осы бір қолайсыз сұрақты қайта көтерді. Ұстаз жаңартылған оқу бағдарламасының күнделікті сабақтағы көрінісін сынап, оқушының уақытын алатын, мұғалімді мезі ететін және шынайы білім беруден алшақтататын мәселелерді ашық жазған.
Оның сөзінше, қазіргі сабақтың едәуір бөлігі тақырыпты түсіндіруге емес, түрлі ұйымдастыру әрекеттеріне жұмсалады.
«Қазір не, мыжыған мақсатпен баланың басын қатырып, бір тақырыпты бірнеше сағат өтеміз. "Топқа бөлу, ми сергіту, бағалау парағы" деп болмайтын нәрселермен уақыт шығындап, баланың уақытын өзіміз ұрлап жатырмыз», – дейді мұғалім.
Бұл сөздерде бір ұстаздың шаршағаны ғана емес, сабақтың мазмұны мен оны өткізу тәртібі арасындағы қайшылыққа қатысты өткір сын жатыр.
«Шоу сабақты өткізуге өзім ұяламын»
Мұғалім өз жазбасында сабақтың жасанды көрініске айналғанын жасырмайды.
«Сол шоу сабақты ұйымдастырып, өткізуге, шыны керек, өзім ұяламын. Алдымыздағы баланы балабақшаның баласына балап, ойнатып отырғандай сезінемін өзімді».
Бұл – назар аударуға тұрарлық мәлімдеме.
Өйткені бүгінгі мектепте топқа бөлу, сергіту сәті, бағалау парағы сияқты әдістер жиі қолданылады. Олардың әрқайсысының белгілі бір педагогикалық мақсаты болуы мүмкін.
Бірақ мұғалім көтеріп отырған мәселе осы әдістердің бар-жоғында емес, олардың орынды қолданылуында.
Топқа бөлінген оқушы шынымен бірлесіп жұмыс істей ме? Сергіту сәті баланың сабаққа зейінін арттыра ма? Бағалау парағы оқушының нені меңгеріп, неден қиналғанын анықтауға көмектесе ме?
Әлде бұл әрекеттер сабақтың міндетті көрінісіне айналып, уақытты толтыру үшін ғана жасала ма?
Жазба авторының сыны осы екінші жағдайға бағытталған.
Оның пайымдауынша, мұғалімдер бір тақырыпты бірнеше сағат бойы қайталап, оқушылардың қызығушылығын төмендетіп алған.
«Бір тақырыпты бірнеше сағатқа бөліп, оқушыны мезі етіп, өзіміз оқудан шаршатып алдық», – деп жазады ол.
Бір өлең мен бір романға 24 сағат. Бұл қаншалықты тиімді?
Ұстаз айтқан ең нақты мысал – 11-сыныптың қоғамдық-гуманитарлық бағытындағы қазақ әдебиеті пәні.
Жазба авторының есебінше, екінші тоқсанда Қасым Аманжоловтың «Өзім туралы» өлеңі мен Смағұл Елубайдың «Жалған дүние» романын оқытуға сегіз апта, яғни аптасына үш сағаттан есептегенде 24 сағат бөлінеді.
Мұғалім мұндай уақытты екі шығарманы оқыту үшін шамадан тыс көп деп санайды.
Оның пікірінше, Қасым Аманжоловтың өлеңін үш сағатта, ал «Жалған дүние» романын тоғыз сағатта қарастыруға болады.
Сонда қалған 12 сағаттың қалай пайдаланылатыны туралы сұрақ туындайды.
«Осы аралықта басқа тақырыпқа өтіп кетейін десең, ол бөлімді оқу келесі тоқсанға жоспарлаған. Ал, қалған 12 сағат біз не бітіреміз?» – деп сұрайды ұстаз.
Бұл – жеке мұғалімнің оқу жоспарына қатысты есебі. Көрсетілген сағат бөлінісінің қолданыстағы барлық мектеп бағдарламасына бірдей қатысты екені әзірге нақтыланған жоқ.
Дегенмен көтерілген мәселе маңызды.
Әдеби шығарманы терең талдау үшін уақыт қажет екені даусыз. Әсіресе философиялық мазмұны күрделі роман оқушыдан ойланып оқуды, кейіпкерлердің тағдырын зерделеуді, тарихи және қоғамдық жағдайларды түсінуді талап етеді.
Бірақ уақыттың көп бөлінуі өздігінен терең білімнің кепілі бола ала ма?
Егер оқушы бір тақырыпты әлдеқашан меңгерсе, оны қайта-қайта талқылау қаншалықты нәтижелі?
Ал шығарманы толық түсінбеген оқушыға уақытты ұзарту жеткілікті ме, әлде оқыту тәсілін өзгерту керек пе?
Мұғалімнің жазбасы оқу бағдарламасындағы сағат санын емес, сол уақыттың қаншалықты тиімді пайдаланылатынын талқылауға негіз болып отыр.
«Кімді алдам жүрміз?!»
Ұстаздың ашуын туғызған тағы бір мәселе – бөлім бойынша және тоқсан бойынша жиынтық бағалау жұмыстары.
Жазба авторы қалған уақыттың бір бөлігі БЖБ, ТЖБ жаздыруға, сабаққа келмеген оқушылардың жұмыстарын түгендеуге кететінін айтады.
«Болмайтын бжб, тжб жұмыстарын жазумен, қала берсе, белгіленген күні келмей қалған оқушылардың жұмысын түгендеумен шектелеміз. Бұл да Смағұл ағамыздың жалған дүниесі болып тұр? Кімді алдам жүрміз?!»
Осы сөздердің өзінде мұғалімнің бағалау жүйесіне деген наразылығы жатыр.
Негізінде бағалау оқушының білімін анықтауға, қатесін түзетуге және келесі қадамын белгілеуге көмектесуі керек.
Бірақ бағалау жұмысы оқытудың құралы болудан қалып, сабақ уақытын толтыратын рәсімге айналса ше?
Ондай жағдайда оқушының алған бағасы оның шынайы білім деңгейін қаншалықты көрсетеді?
Мұғалімнің күнделікті еңбегі оқытудан гөрі жұмыстарды түгендеуге, құжаттарды реттеуге бағытталып кетпей ме?
Бұл сауалдарға жауап беру үшін нақты оқу жоспарлары мен бағалау тәжірибесіне талдау жасау қажет. Бір мұғалімнің пікірі бүкіл мектеп жүйесінің жағдайын толық сипаттай алмайды.
Алайда ұстаздың жазбасы бағалау жұмыстарының саны мен олардың білім сапасына нақты ықпалын қайта қарау қажеттігі туралы орынды пікірталас туғызады.
«Сахналық қойылым әртісіндей ойнап береді»
Жазбаның ең өткір тұсы – ұстаздың сабақтағы оқушы мен мұғалімнің қарым-қатынасын сахналық қойылымға теңеуі.
«Соңында өзімізді- өзіміз алдап, "бүгінгі сабақта мақсатқа қол жеткізе алдық па?- деп жаңа дүние ашқандай, алдамшы сұрақтармен оқушыны мәжбүрлейміз. Ол байғұс де десін?! Сіздің сабағыңыздың шырайын келтіріп, сахналық қойылым әртісіндей, бар ықыласымен ойнап береді».
Бұл теңеудің астарында терең мәселе жатыр.
Сабақ соңында оқушыдан мақсатқа қол жеткізген-жеткізбегенін сұрау – өздігінен қате тәсіл емес. Керісінше, дұрыс ұйымдастырылған рефлексия баланың өз білімін бағалауына көмектеседі.
Бірақ оқушыдан алдын ала күтілетін жауап белгілі болса, ол шынайы пікір айтуға қаншалықты еркін?
Мұғалім «Бүгінгі сабақты түсіндің бе?» дегенде, бала «Түсінбедім» деп ашық айта ала ма?
Әлде сабақтың сәтті өткенін көрсету үшін мұғалімге ұнайтын жауапты беруге тырыса ма?
Мәселенің мәні осында.
Егер оқушының пікірі шынайы тыңдалмаса, сабақ соңындағы кері байланыс өзінің бастапқы мақсатын жоғалтады.
Сонда білім беру үдерісінде екі түрлі көрініс қалыптасуы мүмкін: қағаз жүзінде барлық мақсат орындалған, ал оқушының нақты нені меңгергені белгісіз.
Мұғалімнің «сахналық қойылым» туралы теңеуі осындай жасандылыққа бағытталған сын ретінде қабылданады.
Жасанды интеллект келді. Жасандылық кете ме?
Жазба авторы қазіргі мектептегі жасанды интеллектіні енгізу мәселесін де айналып өтпеген.
«Осы көзбояушылықтан қашан арылар екенбіз?- деп тілеп жүргенде ЖИ қосылып, жетістік», – дейді ол.
Бұл сөздерден ұстаздың жаңа технологияның өзіне емес, оны бұрыннан қалыптасқан тиімсіз тәжірибеге үстемелеп енгізу қаупіне алаңдайтынын аңғаруға болады.
Шын мәнінде, жасанды интеллект мұғалімнің жұмысын жеңілдетуге, оқушының деңгейіне сай тапсырма әзірлеуге, оқу материалын әртүрлі тәсілмен түсіндіруге мүмкіндік береді.
Бірақ технологияны пайдаланудың өзі сабақтың сапалы өткенін білдірмейді.
Мұғалім жасанды интеллект арқылы көрнекілік дайындауы мүмкін. Оқушыға түрлі тапсырма ұсынуы мүмкін. Тіпті сабақ жоспарын да әзірлей алады.
Алайда сол сабақта бала жаңа білім алмаса, технологияны қолданудың нәтижесі қандай?
Егер бұрын сабақтың сыртқы көрінісіне басымдық берілсе, жасанды интеллект сол көріністі одан әрі күрделендіріп жібермей ме?
Жазба көтерген маңызды сауалдың бірі осы.
Жаңа технологияның білімге ықпалы оны қаншалықты жиі қолданғанымызбен емес, оқушының одан не үйренгенімен өлшенуге тиіс.
Мұғалімге сабақ беруге мүмкіндік бар ма?
Жазба авторы пікірін ерекше сұрақпен бастайды.
«Сіздердің сабақтарыңызға кім кедергі жасап жатыр? Өздеріңіз қалағандай, дәстүрлі сабақтарыңызды бере бермейсіздер ме?»
Мұнда мұғалімнің кәсіби еркіндігі туралы мәселе бар.
Педагог сабақтың мақсатын орындау үшін қандай әдісті қолдану тиімді екенін өзі анықтай алуы керек. Бір сыныпқа нәтижелі тәсіл екінші сыныпқа сәйкес келмеуі мүмкін.
Кейде топтық жұмыс тиімді. Кейде оқушының жеке ізденісі маңызды. Ал кейде мұғалімнің қарапайым, жүйелі түсіндіруі күрделі тақырыпты меңгертудің ең қолайлы жолы болуы ықтимал.
Сондықтан сабақтың сапасын онда қанша әдіс қолданылғанымен немесе оқушының қанша рет топқа бөлінгенімен бағалау жеткіліксіз.
Негізгі өлшем – баланың оқу нәтижесі.
Мұғалімнің жазбасынан аңғарылатын тағы бір мәселе – педагогтің сабақ мазмұнын өзгертуге қатысты мүмкіндігі.
Егер ол оқушылардың тақырыпты меңгергенін байқап, келесі материалға өткісі келсе, оқу жоспарын қаншалықты икемді пайдалана алады?
Ал оқушы тақырыпты түсінбей жатса, оған қосымша уақыт бөлуге жағдай жасалған ба?
Шын мәнінде, мұғалімнің кәсіби шеберлігі де осы тұста көрінеді. Ол бағдарламаны орындап қана қоймай, әр сыныптың оқу қажеттілігін ескеруге тиіс.
Көзбояушылықтан арылудың жолы қайсы?
Жаңартылған оқу бағдарламасы төңірегіндегі пікірталасты тек дәстүрлі және заманауи оқыту тәсілдерінің тартысына айналдыру мәселенің мәнін ашпайды.
Дәстүрлі сабақтың бәрі сапалы емес. Сол сияқты топтық жұмыс пен жаңа технологияға сүйенген сабақтың бәрі жасанды деуге болмайды.
Мәселе – әдістің атауында емес, оның нәтижесінде.
Мұғалімнің жазбасында айтылған уәждер осы тұрғыдан қарастырылуға тиіс.
Бір тақырыпқа шамадан тыс уақыт бөлінсе, оның себебі анықталуы қажет. Бағалау жұмыстары оқытуға кедергі келтірсе, олардың тиімділігі зерделенуі керек. Ал сабақтағы түрлі әдістер тек сыртқы көрініс үшін қолданылса, мұндай тәжірибенің білім сапасына әсері бағалануға тиіс.
Ең бастысы, бұл мәселелерді шешу мұғалімдердің пікірін тыңдаудан басталуы керек.
Өйткені бағдарламаны әзірлейтіндер мен оны күн сайын сыныпта жүзеге асыратындардың тәжірибесі бірдей бола бермейді.
Мұғалім нақты оқушымен жұмыс істейді. Оның қызығушылығын, қабілетін, шаршағанын, материалды түсінген-түсінбегенін күнделікті байқайды.
Сондықтан педагогтердің тәжірибесіне сүйенбей жасалған өзгерістердің нәтижесі шектеулі болуы мүмкін.
Әлеуметтік желідегі жазбада айтылған әрбір тұжырымды бүкіл Қазақстан мектебіне ортақ шындық деп қабылдауға болмайды. Бірақ мұғалім сипаттаған тәжірибе білім сапасын бағалауда ескеруге тұрарлық мәселелерді көрсетеді.
Ең маңыздысы – мектепте неше сағат сабақ өткізілгені емес, сол сағаттарда оқушының қандай білім алғаны.
Мұғалім қанша әдіс қолданғаны үшін емес, баланы қаншалықты нәтижелі оқытқаны үшін бағалануға тиіс.
Ал оқушы сабақтың сәтті өткенін көрсетуге міндетті әртіске айналмауы керек.
Өйткені мектеп – көрерменге арналған сахна емес. Мұғалім – қойылым ұйымдастырушы, оқушы – сол қойылымның кейіпкері емес.
Мектептің негізгі міндеті – білім беру.
Ал осы қарапайым мақсат сансыз жоспардың, жасанды әрекеттер мен есеп үшін өткізілетін сабақтардың тасасында қалып қойса, білім жүйесіндегі өзгерістердің мәніне қайта үңілуге тура келеді.
Ұстаз көтерген ең өткір сұрақ та осы: біз шынымен бала оқытып жүрміз бе, әлде сабақ өткізгенімізді дәлелдеумен әлекпіз бе?
