"Жалқаудың қулығы": Министрліктің жаңа бастамасы үлкен сынға ұшырады

"Жалқаудың қулығы": Министрліктің жаңа бастамасы үлкен сынға ұшырады

Оқу-ағарту министрлігінің мектептерге диктант, мазмұндама және шығарма жазуды қайта енгізу бастамасы ұстаздар арасында қызу пікірталас туғызды. Әлеуметтік желіде жарияланған пікірлерде мұғалімдер оқу бағдарламасының олқылықтарын түзетпей, бұрынғы тәсілдерге басымдық берудің қаншалықты тиімді болатынына күмән келтірген. Әсіресе оқыту әдістемесінің жағдайы, баланың шығармашылық қабілеті мен мұғалімнің кәсіби дайындығы туралы айтылған уәждер назар аудартады, деп жазады Democrat.kz.

Қазақстан мектебі тағы бір өзгерістің алдында тұр. Оқу-ағарту министрі Жұлдыз Сүлейменова екінші сыныптан бастап диктант, мазмұндама және шығарма жазуға басымдық берілетінін мәлімдеді.

Министрдің айтуынша, бұл өзгерістер балалардың кітап оқу дағдысын қалыптастырып, өз ойын жазбаша жеткізу қабілетін дамытуға бағытталған.

Алайда әлеуметтік желідегі талқылаулардан білім саласындағы мәселенің әлдеқайда тереңде жатқанын аңғаруға болады.

Ұстаздар көтерген басты сұрақ – диктанттың қажет немесе қажет еместігі ғана емес. Мәселе – оқу бағдарламасының мазмұны, мұғалімдердің әдістемелік дайындығы және баланың дербес ойлау қабілетін дамытуға қаншалықты көңіл бөлініп отырғанында.

«Заман ағымына ілесе алмай келеміз-ау»

Әлеуметтік желідегі пікірлердің бірінде білім жүйесінің дамуына қатысты өткір сын айтылған.

«Заман ағымына ілесе алмай келеміз-ау, ілгері басқанды етектен тартып, ессізді қолдай кету де қулық. Жалқаулардың қулығы», – деп жазады пікір иесі.

Ол білім жүйесінің басты мәселесі диктанттың аздығында емес, жаңартылған оқу бағдарламасын жетілдіру жұмыстарының жеткіліксіздігінде деп есептейді.

Пікір авторы оқушылардың жас ерекшелігіне сай келмейтін оқу мақсаттарын қайта қарау, берілетін білім көлемін реттеу, жетіспейтін тақырыптарды толықтыру және оқыту әдістемесін дамыту қажеттігін алға тартады.

Бұл сынның назар аударарлық тұсы бар.

Министрліктің өзі де бастауыш сынып бағдарламаларында балалардың жасына сәйкес келмейтін тақырыптар болғанын мойындады.

Жұлдыз Сүлейменова бірінші сыныптың математика бағдарламасындағы 51 тақырыптың тек 16-сы арифметика мен санауға қатысты екенін айтып, бірқатар тақырып жоғары сыныптарға ауыстырылғанын мәлімдеген.

Демек, оқу бағдарламасындағы артық жүктеме мен мазмұндық сәйкессіздік мәселесі тек әлеуметтік желідегі сыншылардың болжамы емес. Министрлік те оны түзету қажет екенін айтып отыр.

Бірақ осы жерде маңызды сұрақ туындайды.

Егер оқу бағдарламасында баланың жасына сай келмейтін тақырыптар болса, оларды түзету жеткілікті ме? Ал сол бағдарламаны оқыту әдістемесі қалай өзгереді?

«Көркем туынды талданбайды немесе өтірік талданады»

Әлеуметтік желіде жарияланған пікірдің ең өткір тұсы әдебиетті оқыту әдістемесіне қатысты.

«Жаңартылған бағдарлама енгізілгелі оқытылатын көркем шығарманы оқу мақсаттарына сай талдап берген ғалым жоқ. Оқытылатын көркем туынды талданбайды немесе өтірік талданады. Талайын көз көрді», – деп жазады пікір авторы.

Бұл – нақты зерттеумен расталуы қажет субъективті баға. Қазақстан мектептерінде көркем шығармалар мүлде талданбайды деп тұжырым жасауға негіз жоқ.

Дегенмен пікір иесі көтерген мәселенің мәні терең.

Әдебиет сабағында бала көркем шығарманы не үшін оқиды?

Шығарманың мазмұнын жаттап алу үшін бе? Кейіпкерлердің атын есте сақтау үшін бе? Әлде автордың идеясын түсініп, кейіпкер әрекетіне баға беріп, өз көзқарасын қалыптастыру үшін бе?

Егер оқушы шығарманың мазмұнын айтып бере алғанымен, ондағы адам тағдырына, қоғамдық қайшылықтарға, кейіпкердің шешіміне қатысты пікір білдіре алмаса, әдебиетті оқытудың басты мақсаттарының бірі орындалмай қалуы мүмкін.

Ал мұндай мәселені тек мазмұндама жаздыру арқылы шешу қиын.

Өйткені мазмұндама оқылған мәтінді түсінуге және қайта баяндауға көмектескенімен, оның өзі терең талдаудың орнын толық баса алмайды.

Әдебиетті оқытуда баланың мәтінмен қалай жұмыс істейтіні, оған қандай сұрақ қойылатыны, өз пікірін айтуына қаншалықты мүмкіндік берілетіні маңызды.

Осы тұрғыдан алғанда, ұстаздың әдістемелік шеберлігі шешуші рөл атқарады.

«Оқыту әдістемесін ОМЖ, ҰМЖ, ҚМЖ-мен шатастырып жүр»

Пікір авторы мұғалімдердің жұмысын ұйымдастыруға қатысты тағы бір маңызды мәселе көтерген.

«Қазіргілер оқыту әдістемесін - ОМЖ, ҰМЖ, ҚМЖ-мен шатастырып жүр...»

Бұл пікірді барлық педагогке қатысты ортақ тұжырым ретінде қабылдауға болмайды. Алайда оқу үдерісіндегі жоспар мен әдістеменің айырмашылығын талқылауға негіз бар.

Сабақ жоспары мұғалімнің белгілі бір уақыт аралығында қандай тақырыпты, қандай мақсатпен және қандай тапсырмалар арқылы өтетінін көрсетеді.

Ал оқыту әдістемесі бұдан әлдеқайда ауқымды.

Ол баланың материалды қалай қабылдайтынын, қай тұста қиналатынын, нені түсінбегенін, қандай тәсіл арқылы нәтижеге жететінін анықтауға бағытталады.

Сабақ жоспары мұқият жазылғанымен, сабақ нәтижесіз өтуі мүмкін. Керісінше, кәсіби білікті мұғалім оқушының деңгейіне қарай тәсілін өзгертіп, күрделі тақырыпты түсінікті етіп жеткізе алады.

Сондықтан жоспардың болуы сапалы сабақтың жалғыз өлшемі емес.

Бұл айырмашылық ескерілмесе, білім жүйесінде оқытудың мазмұнынан гөрі оның қағаздағы рәсімделуіне басымдық берілу қаупі бар.

«Диктант пен мазмұндама жаттандылыққа әкеледі»

Екінші пікірде де министрліктің бастамасына қатысты сыни көзқарас білдірілген.

«Диктант пен мазмұндама жаттандылыққа әкеледі, баланың есте ұстау дағдысын ғана дамытады. Заманауи білім саясатында баланың сыни ойлауы, шығармашылық дағдысы маңызды», – дейді әлеуметтік желі қолданушысы.

Бұл пікірдің алғашқы бөлігімен толық келісу қиын.

Диктант тек есте сақтау қабілетін дамытпайды. Ол орфографиялық сауаттылықты, тыңдап түсінуді және жазу дағдысын қалыптастыруға да көмектеседі.

Ал мазмұндаманы дұрыс ұйымдастырған жағдайда бала мәтіндегі негізгі ойды ажыратып, ақпаратты жүйелеуді және өз сөзімен жеткізуді үйренеді.

Сондықтан диктант пен мазмұндаманы түгелдей жаттанды оқытудың белгісі деу біржақты болар еді.

Бірақ пікір авторының сыни ойлау мен шығармашылыққа қатысты алаңдаушылығы орынды талқылауды қажет етеді.

Өйткені баланың диктантты қатесіз жазуы оның кез келген ақпаратты талдай алатынын білдірмейді.

Мазмұндаманы жақсы жазатын оқушының да өз бетінше шешім қабылдауда қиналуы мүмкін.

Мектеп осы қабілеттердің барлығын қатар дамытуға тиіс.

«Шығармашылық дағды шығарма жазумен қалыптаспайды»

Екінші пікір иесі шығармашылық қабілетті дамытуда мұғалімнің рөлін ерекше атап көрсетеді.

«Шығармашылық дағды - шығарма жазумен қалыптаспайды, ол еркін ойлау мен сабаққа деген қызығушылықтан дамиды, ал ол өз кезегінде ұстаздың шеберлігімен байланысты», – дейді ол.

Мұндағы басты ой – шығармашылықты тапсырманың атауымен ғана өлшеуге болмайтыны.

Шығарма жазу оқушының шығармашылық қабілетін дамытуға мүмкіндік береді. Бірақ ол үшін балаға өз ойын еркін айтуға, қиялын пайдалануға, тосын шешім ұсынуға жағдай жасалуы керек.

Егер мұғалім барлық оқушыдан бірдей кіріспе, бірдей негізгі ой, бірдей қорытынды күтсе, шығармашылық жұмыс бір үлгімен жазылатын тапсырмаға айналуы ықтимал.

Ал егер оқушыға тақырыпты өзінше ашуға, пікірін дәлелдеуге мүмкіндік берілсе, шығарма оның дербес ойлауын дамытуға қызмет етеді.

Демек, шығармашылықтың нәтижесі тапсырманың «шығарма» деп аталуына емес, оның қалай ұйымдастырылғанына байланысты.

«Әуелі мұғалім түсініп, меңгергені дұрыс»

Екінші пікірдің қорытындысында білім саласындағы өзгерістердің қалай енгізілуге тиіс екеніне қатысты маңызды ұсыныс айтылған.

«Сондықтан мұндай өзгерістер жан-жақты зерттелуі тиіс, мектептегі мұғалімді дайындаудан бастау қажет, бір күнде енгізген жаңалықты әуелі мұғалім түсініп, меңгергені дұрыс, әйтпесе бәрі бос сөз.»

Шынында да, кез келген білім реформасының нәтижесі оны күнделікті сабақта жүзеге асыратын мұғалімге байланысты.

Министрлік жаңа талап бекіте алады. Бағдарламаны өзгерте алады. Бағалау тәртібін қайта қарай алады.

Бірақ осы өзгерістерді сыныпта іске асыратын – педагог.

Егер жаңа әдістің мақсаты, бағалау өлшемі мен күтілетін нәтижесі мұғалімге түсініксіз болса, оның тиімділігі төмендеуі мүмкін.

Сондықтан диктант пен мазмұндаманы күшейту туралы шешім қабылданғанда бірнеше маңызды мәселе анықталуға тиіс.

Мұғалімге қандай әдістемелік көмек көрсетіледі? Жазба жұмыстары оқушының нақты қай қабілетін бағалайды? Олардың нәтижесі бұрынғы бағалау тәсілдерімен салыстырғанда қандай өзгеріс әкелуге тиіс?

Ең бастысы, бұл өзгерістердің тиімділігі қалай тексеріледі?

Мұндай сұрақтарға жауап берілмесе, реформа тапсырмалардың санын өзгертумен ғана шектелуі мүмкін.

Диктант бұрын да болған. Ендеше не өзгермек?

Бұл пікірталаста ескерілетін тағы бір жайт бар.

Диктант, мазмұндама мен шығарма Қазақстан мектептерінен мүлде жоғалып кеткен жоқ. Олар бұған дейінгі оқу бағдарламалары мен әдістемелік құжаттарда да қарастырылған.

Сондықтан қазіргі бастаманы мектептерге бұрын-соңды болмаған жаңа тапсырмалар енгізу деп түсіндіру дұрыс емес.

Мәселе – олардың оқу үдерісіндегі орны мен бағалау жүйесіндегі салмағының өзгеруінде.

Осы тұста министрлік бастамасының нәтижесі нақты немен ерекшеленетінін түсіндіру маңызды.

Мәселен, бұрын диктант жазған бала мен жаңа тәртіп бойынша диктант жазатын баланың оқу жетістігінде қандай айырмашылық болуы керек?

Оның жазу сауаттылығы ғана емес, мәтінді түсінуі, ойын жеткізуі, өз пікірін дәлелдеуі қалай бағаланады?

Ал сол мақсаттарға жету үшін мұғалімнің жұмысында не өзгереді?

Өйткені бұрыннан белгілі тапсырманы қайта күшейтудің өзі білім сапасын автоматты түрде жақсартпайды.

Білім реформасының нәтижесін кімнен көреміз?

Әлеуметтік желідегі екі пікірдің түйіні бір мәселеге келіп тіреледі.

Бірі оқу бағдарламасының мазмұны мен әдістемесіндегі олқылықтарға назар аудартса, екіншісі баланың шығармашылық қабілетін дамыту және мұғалімді өзгеріске дайындау қажеттігін көтереді.

Екі пікірде де асыра айтылған, қосымша дәлелдеуді қажет ететін тұжырымдар бар. Бірақ олардың астарында білім жүйесі үшін маңызды сұрақ жатыр.

Біз реформаны не үшін жасаймыз?

Бұйрықтар мен бағдарламалардың өзгергенін көрсету үшін бе, әлде оқушының білімін жақсарту үшін бе?

Диктанттың өзі ескірген әдіс емес. Сауатты жазу кез келген заманда қажет. Жасанды интеллект дамыған кезеңде де адамның мәтінді түсініп, қатесіз жазып, өз ойын жүйелі жеткізуі маңызды болып қала береді.

Бірақ бүгінгі бала тек сауатты жазумен шектелмеуге тиіс.

Ол ақпаратты салыстыруды, жалған мәліметті ажыратуды, сұрақ қоюды, ой қорытуды, технологияны саналы пайдалануды да үйренуі қажет.

Мұның бәрі тек жаңа пән енгізу немесе бұрынғы тапсырманы көбейту арқылы жүзеге аспайды.

Оған сапалы оқу мазмұны, тиімді әдістеме, кәсіби тұрғыдан дайындалған мұғалім және баланың дербес ойлауына мүмкіндік беретін білім ортасы керек.

Сондықтан Оқу-ағарту министрлігінің бастамасын бағалауда «диктант керек пе, жоқ па?» деген сұрақпен шектелу жеткіліксіз.

Одан маңыздысы – диктантты қайтару баланың білімін қалай өзгертеді?

Егер жаңа бастама баланың қатесін азайтып қана қоймай, оқығанын түсінуіне, ойын сауатты жеткізуіне және өздігінен ойлауына көмектессе, оны нәтижелі өзгеріс деп бағалауға негіз бар.

Ал егер мұның бәрі бұрынғы тапсырмаларды көбейтуге ғана ұласса, онда ұстаздар көтерген күмәннің жауабы табылмайды.

Өйткені білім реформасының табысы министрліктің қандай тапсырманы қайтарғанымен емес, сол тапсырмадан оқушының не үйренгенімен өлшенуге тиіс.

Барлық жаңалықтар