Мұғалімдердің авторлық бағдарламаларын сараптау төңірегінде тағы бір күмәнді жағдай жария болды. Атырау облысының Жылыой ауданында өткен жиында бір мектептің атынан сегіз авторлық жұмыс ұсынылғаны айтылған. Алайда әлеуметтік желіде мәселе көтерген ұстаз бұл жұмыстардың ешқайсысын бекітпегенін мәлімдеп отыр. Оның үстіне сараптамалық кеңес құрамына қатысты да сұрақтар туындаған, деп жазады Democrat.kz.
Қазақстанда мұғалімдердің авторлық бағдарламаларына қатысты дау басылар емес. Бір жағынан, Оқу-ағарту министрлігі педагогтерді артық қағазбастылықтан босатып, аттестаттау талаптарын жеңілдетуге кірісті. Екінші жағынан, өңірлерде авторлық бағдарламаларды сараптау мен бағалаудың әділдігіне күмән келтіретін шағымдар жарияланып жатыр.
Осындай жазбалардың бірі «Қазақстан ұстаздары» әлеуметтік желі қауымдастығында жарияланды.
Жазба авторы Шолпан Оңғарбаева Атырау облысының Жылыой ауданында болған жағдайды баяндап, авторлық бағдарламаларды сараптайтын адамдардың әрекетіне қатысты бірқатар сұрақ көтерген.
Оның айтуынша, аудандық білім бөлімінің әдістемелік кабинетіне шақырылған кезде өткен оқу жылындағы сараптама жұмыстарына байланысты тексеру жүргізілгені жөнінде әңгіме қозғалған.
Автор жазбасында Атырау облыстық "ДКСО"-ның талап етуімен сараптамалық кеңес пен сараптамалық топ құрылғаны айтылғанын жеткізеді.
Алайда мұғалімді таңғалдырған жайт бұл емес.
Ол өз мектебінің атынан сегіз авторлық жұмыс ұсынылғанын естіген.
«Сіздің мектептен Сіз бекіткен сегіз жұмыс түсті дегенде шошып кеттім. Мен ешкімнің авторлық жұмысын бекітпегенмін», – дейді жазба авторы.
Егер бұл мәлімдеме расталса, мәселе жай ғана құжаттағы сәйкессіздікпен шектелмейді.
Өйткені авторлық бағдарламаны кім әзірледі, оны кім қарады, кім мақұлдады және қандай негізде сараптамаға жолдады деген сұрақтарға нақты жауап берілуге тиіс.
Ал мұндай жауап болмаса, мұғалімнің кәсіби еңбегін бағалау жүйесіне деген сенім әлсірейді.
Сегіз жұмысты кім бекіткен?
Жазбадағы ең маңызды мәселе – мектеп атынан ұсынылған сегіз жұмыстың бекітілу тәртібі.
Автордың сөзінше, ол өзіне көрсетілмеген жұмыстарды көруді сұраған. Алайда тиісті құжаттар ұсынылмағанын мәлімдейді.
Бұл жерде бірнеше мәселенің басын ашу қажет.
Егер аталған сегіз жұмыс шынымен мектептен жолданса, олар қандай құжаттарға сүйеніп қабылданған?
Жұмыстарды бекітуге кімнің өкілеттігі болған?
Авторлық бағдарламаларды сараптамаға қабылдағандар құжаттардың түпнұсқалығын тексерген бе?
Егер мұғалімнің келісімі немесе қолы қажет болса, ол қалай рәсімделген?
Қазір бұл сұрақтардың жауабы белгісіз. Жарияланған жазбада мұғалімнің мәлімдемесі бар, бірақ сегіз жұмыстың өзі, оларды бекіту туралы құжаттар және сараптама жүргізген тараптың ресми түсініктемесі ұсынылмаған.
Сондықтан бұл оқиғаны құжат қолдан жасау немесе қызметтік өкілеттікті асыра пайдалану фактісі ретінде көрсетуге негіз жоқ.
Дегенмен мұғалімнің өзі бекітпегенін айтқан жұмыстардың мектеп атынан ұсынылуы – тексеруді қажет ететін елеулі жайт.
Апалы-сіңлілер бір кеңесте отырса, әділ шешім шығара ала ма?
Жазба авторы сараптамалық кеңестің құрамына қатысты да күмән білдірген.
Оның айтуынша, кеңес құрамында өзара туыстық байланысы бар екі адам көрсетілген.
«Әпкелі-сіңлілер әділдік орнатады ма сонда?» – деп сұрайды ол.
Бұл жерде мәселені екіге бөліп қарастырған жөн.
Біріншіден, туыстық байланыс өздігінен заң бұзушылықты немесе әділетсіз шешім қабылданғанын білдірмейді.
Екіншіден, егер бір-бірімен туыстық қатынастағы адамдар бір сараптамалық кеңесте қызмет атқарса, олардың шешім қабылдау кезіндегі тәуелсіздігі мен ықтимал мүдделер қақтығысы мәселесі туындайды.
Әсіресе мұндай кеңес мұғалімдердің кәсіби еңбегіне баға беретін болса, оның құрамына қатысты кез келген күдік ашық әрі құжатқа сүйеніп түсіндірілуге тиіс.
Өйткені сараптаманың басты құндылығы – тек сарапшының кәсіби біліктілігі емес, оның бейтараптығы.
Мұғалім авторлық бағдарламасын ұсынғанда оның жұмысын кім бағалайтынын, қандай талаппен бағалайтынын және қорытынды шешімнің қалай қабылданатынын білуге құқылы.
Егер бұл үдеріс жабық өтсе, тіпті әділ қабылданған шешімнің өзіне күмән тууы мүмкін.
Министрлік авторлық бағдарламалар талабын жеңілдетіп жатқанда, өңірлерде неге дау көбейді?
Бұл оқиғаның тағы бір назар аударарлық тұсы бар.
2025 жылғы желтоқсанда Оқу-ағарту министрлігі педагогтердің авторлық бағдарламаларын әзірлеу талабын қайта қарау қажеттігін мәлімдеген.
Сол кезде ведомство 2025 жылы республикалық сараптамалық кеңестің 875 материалды қарағанын хабарлады. Оның 303-і мақұлданып, 572-сі қайта пысықтауға жіберілген.
Министрлік авторлық бағдарламалардың бір бөлігі мазмұндық және техникалық талаптарға сәйкес келмейтінін, ал оларды міндетті түрде әзірлеу мұғалімдердің уақытын тиімсіз жұмсауға әкелетінін мойындады.
2026 жылғы сәуірде жарияланған жаңа аттестаттау үлгісінде авторлық бағдарламалар мен оқу-әдістемелік материалдар әзірлеу талабынан бас тарту көзделді.
Ал 1 қыркүйектен бастап педагогтерді аттестаттаудың пилоттық жобасы іске қосылды. Оның мақсаты – мұғалім еңбегін формалды құжаттарға емес, нақты кәсіби нәтижелеріне сүйеніп бағалау.
Алайда жаңа жүйенің енгізілуі барлық жерде авторлық бағдарламалар байқауын өткізуге тыйым салынғанын білдірмейді. Ерікті кәсіби байқау мен аттестаттаудың міндетті талабы екі бөлек мәселе.
Сондықтан Жылыой ауданында сөз болып отырған авторлық бағдарламалар байқауының қандай құқықтық негізде өткізілгенін және оның аттестаттауға қатысы бар-жоғын анықтау маңызды.
Егер бұл ерікті кәсіби байқау болса, оның ережесі, сарапшыларды іріктеу тәртібі және жұмыстарды бағалау өлшемдері ашық көрсетілуі қажет.
Ал егер мұғалімдердің біліктілік санатын растау үшін қосымша талаптар қойылып жатса, олардың қолданыстағы аттестаттау тәртібіне сәйкестігі тексерілуге тиіс.
Сарапшыларды кім сараптайды?
Авторлық бағдарламалардың айналасындағы даудың түпкі себебі бір ауданмен ғана шектелмеуі мүмкін.
Мұғалімнен сапалы авторлық жұмыс талап етіледі. Ол бағдарлама әзірлейді, тәжірибесін жинақтайды, нәтижесін көрсетеді.
Бірақ сол еңбекті бағалайтын сарапшылардың кәсіби жауапкершілігі қалай қамтамасыз етіледі?
Олардың шешіміне кім бақылау жасайды?
Қабылданған немесе қабылданбаған жұмыстардың нақты себептері түсіндіріле ме?
Сарапшы қателессе, мұғалім оның шешіміне қалай қарсылық білдіре алады?
Бұл сұрақтар бір ғана әлеуметтік желі жазбасынан туындаған жоқ. Олар педагогтердің кәсіби еңбегін бағалау жүйесіндегі ашықтықтың қаншалықты маңызды екенін көрсетеді.
Егер мұғалімнің жұмысын бағалайтын жүйенің өзіне сенім болмаса, онда ең үздік авторлық бағдарламаның өзі күмән мен даудың ортасында қалуы мүмкін.
Ал ең қауіптісі – шынайы еңбегімен нәтижеге жеткен ұстаздың әділ бағаланатынына деген сенімінің жоғалуы.
Жылыой аудандық білім бөлімі жауап беруге тиіс сұрақтар
Әлеуметтік желіде жарияланған мәлімдеме негізінде аудандық білім бөлімі мен тиісті сараптамалық құрылымдардың түсініктемесін қажет ететін бірнеше мәселе бар.
Ең алдымен, мектеп атынан ұсынылған делінген сегіз авторлық жұмыстың тіркеу және бекіту құжаттары анықталуы керек.
Одан кейін сараптамалық топ пен кеңес құрамының қандай талаптарға сәйкес құрылғанын түсіндіру маңызды.
Сондай-ақ кеңес мүшелерінің ықтимал туыстық байланыстары шешім қабылдау рәсіміне әсер етпейтіндей қандай тетіктер қарастырылғаны белгілі болуы қажет.
Жазбада айтылған өткен оқу жылындағы тексерудің нәтижесі де назардан тыс қалмауға тиіс. Егер тексеру жүргізілген болса, оның қандай бұзушылықтарды анықтағаны немесе анықтамағаны ресми құжаттар арқылы нақтылануы керек.
Бұл сауалдарға жауап берілмейінше, жарияланған шағымға қатысты күдік те сейілмейді.
Әзірге мұғалімнің айтқандары екінші тараптың жауабымен және тиісті құжаттармен расталған жоқ. Сондықтан сарапшылардың немесе білім бөлімі қызметкерлерінің кінәсі жөнінде түпкілікті қорытынды жасауға болмайды.
Бірақ осы жағдайдың өзі маңызды бір мәселені алға шығарып отыр.
Мұғалімдердің кәсіби біліктілігін бағалайтын жүйе алдымен өзінің әділдігін дәлелдей алуы керек.
Өйткені мұғалімге қойылатын талап қаншалықты жоғары болса, оның еңбегін бағалайтын адамдарға қойылатын талап та соншалықты қатаң болуға тиіс.
Ал авторлық бағдарламаның сапасын тексеретін жүйеде құжаттың кімнен шыққаны, кімнің қол қойғаны және оны кім бағалағаны түсініксіз болып қалса, мұндай сараптаманың беделіне нұқсан келеді.
Ең соңында бір сұрақ ашық қалады: мұғалімнің еңбегін бағалауға құқылы сарапшылардың өз жұмысына кім әділ баға береді?
