Қазақстанның ауыл шаруашылығындағы басты көрсеткіш жер көлемі емес, әр гектардан түсетін нақты экономикалық қайтарым болуы керек деген пікір әлеуметтік желіде қызу талқыланып жатыр. Болат Нәжіметдинұлы келтірген есеп АӨК-ке бөлінетін қаржы, субсидия және мемлекеттік бағдарламалардың тиімділігіне қатысты салмақты сұрақтар туғызды, деп жазады Democrat.kz.
Қазақстан ауыл шаруашылығы туралы сөз болғанда «жеріміз кең», «егістік көлемі артты», «миллиондаған гектар айналымға енгізілді» деген көрсеткіштер жиі айтылады. Алайда Болат Нәжіметдинұлы мәселені мүлде басқа қырынан қарауды ұсынды: сол жер мемлекет пен экономикаға нақты қанша табыс әкеліп отыр?
Оның әлеуметтік желідегі жазбасының негізгі өзегі де осы.
Нәжіметдинұлының есебінше, Қазақстанда шамамен 214–219 миллион гектар ауыл шаруашылығы жері бар. Өзбекстанда бұл көрсеткіш шамамен 25 миллион гектар. Яғни Қазақстанның ауыл шаруашылығы жері көрші елден шамамен 8,5 есе көп.
Бірақ ол келтірген дерек бойынша, ауыл шаруашылығы өнімінің жылдық ақшалай көлемі Өзбекстанда шамамен 35 млрд доллар болса, Қазақстанда шамамен 18 млрд доллар.
Осы екі көрсеткішті қарапайым есепке салған автор Қазақстандағы бір гектар ауыл шаруашылығы жеріне шамамен 83 доллар, Өзбекстанда 1380 долларға жуық өнім құны келеді деген қорытынды жасаған.
Басқаша айтқанда, оның есебі бойынша, бір гектардың экономикалық қайтарымы көрші елде Қазақстаннан 16–17 есе жоғары болып шығады.
Бұл сандардың өзінен гөрі, автор қойған сұрақ маңыздырақ:
«Бір гектар жер қанша экономикалық нәтиже берді және сол нәтижеге жету үшін мемлекет қанша ақша жұмсады?»
«Гектар саны емес, гектардың нәтижесі есептелуге тиіс»
Болат Нәжіметдинұлы қазіргі аграрлық саясатта жер көлемі, мал саны, техника, су, тыңайтқыш және субсидия мөлшері секілді сандық көрсеткіштерге көп мән берілетінін айтады.
Ал түпкі нәтиже — бір гектардан қанша өнім өндірілгені, қанша қосылған құн жасалғаны, қанша жұмыс орны ашылғаны, бюджетке қанша салық түскені, өнімнің қаншасы өңделіп, экспортталғаны — негізгі өлшемге айналуға тиіс деген пікір білдіреді.
Автордың пайымынша, бір гектар тек жер өлшемі ретінде қаралмауға тиіс.
Ол өнім өндіреді. Өнім қоймаға, сұрыптауға, қаптауға, тасымалдауға, қайта өңдеуге жол ашады. Осы тізбектің әр сатысында жаңа жұмыс орны мен қосылған құн пайда болады.
Яғни бір гектардан алынған нәтижені тек тоннамен емес, бүкіл экономикалық тізбекпен өлшеуге болады.
125 гектар алма бағының мысалы
Автор өзінің DALA-FRUIT шаруашылығын да мысалға келтіреді.
Оның жазуынша, 2025 жылы 125 гектар алма бағынан 401,9 млн теңгенің алмасы сатылған. Бұл бір гектарға шамамен 3,2 млн теңге немесе 6,2 мың доллар шамасында.
Оған қайта өңдеу, сұрыптау, сақтау, қаптау және логистикадан түсетін қосымша құн кірмеген.
Нәжіметдинұлы 2025 жылды шаруашылық үшін жеңіл жыл болды деп бағаламайды. Ауа райының әсері болғанын, соңғы жылдары бақтың бір бөлігі жаңартылып жатқанын атап өткен.
Соған қарамастан, оның есебінше, алма бағының бір гектары Қазақстандағы орташа егістік гектарына қарағанда бірнеше есе жоғары экономикалық өнім берген.
Осы мысал арқылы автор бір гектар жердің құны дақылға, технологияға, суға, өңдеуге және өткізу жүйесіне қарай түбегейлі өзгеретінін көрсеткісі келеді.
Жазбадағы пікірлердің көбі бір мәселеге тоқтаған
Нәжіметдинұлының жазбасының астындағы пікірлерге қарағанда, оқырмандардың едәуір бөлігі осы ойды қолдап отыр.
«Жердің көптігімен емес, әр гектардан түсетін нәтижемен мақтанатын уақыт келді», — деп жазған қолданушылардың бірі.
Тағы бір пікірде ауыл шаруашылығында тек гектар санын емес, өнімділік, қосылған құн және шаруалардың нақты табысын арттыруға басымдық беру керектігі айтылған.
Кейбір оқырмандар мемлекеттік қолдау саясатын осы тұрғыдан қайта қарауды ұсынады.
Ал Қайрат Айтбаев Қазақстанның кең аумақпен мақтанғанымен, бір гектардан түсетін табыс пен жұмыспен қамтуға көбірек назар аудару керектігін жазған.
Ол интенсивті бақ, жидек және көкөніс шаруашылығы өнім өндірумен шектелмей, сақтау, сұрыптау, қайта өңдеу, салық, экспорт және ауылдағы тұрақты жұмыспен қамту жүйесін қалыптастыратынын атап өткен.
Субсидияның көлемі ме, қайтарымы ма?
Талқылаудың ең салмақты тұсы осы жерде басталады.
Егер мемлекет ауыл шаруашылығына миллиардтаған теңге бөліп отырса, сол қаражаттың нәтижесін қандай көрсеткішпен бағалау керек?
Субсидия алған гектар саны ма?
Сатып алынған техника саны ма?
Айналымға енгізілген жер ме?
Әлде жұмсалған әр теңгенің экономикаға қанша теңге болып қайтқаны ма?
Нәжіметдинұлы көтерген мәселе осы сұрақтарды алға шығарып отыр.
Экономикалық тұрғыдан алғанда, гектарлық табыстылықты жалғыз көрсеткішке айналдыру да дұрыс емес. Мысалы, азық-түлік қауіпсіздігі үшін қажет бидай, ет немесе сүт өндірісінің рентабельдігі экспорттық жеміс-жидекпен бірдей болмауы мүмкін. Кей саланы мемлекет стратегиялық себеппен де қолдайды.
Сондықтан тиімділікті бір ғана «гектардан түскен доллармен» емес, бірнеше көрсеткішпен бірге өлшеу қисынды: өнімділік, таза табыс, қосылған құн, экспорт, салық, тұрақты жұмыс орны және мемлекет берген қолдаудың қайтарымы.
Мәселенің мәні де осында.
Қазақстанға тағы миллиондаған гектарды айналымға енгізу ғана емес, қолдағы жердің әр гектарынан көбірек экономикалық нәтиже алу мәселесі барған сайын маңызды бола түспек.
Жердің көлемі — ресурс.
Ал сол ресурстың қаншалықты тиімді экономикаға айналғаны — нәтиже.
