Жұлдыз Сүлейменованың Қазақстанның Оқу-ағарту министрі қызметіне кіріскеніне бір жыл толды. Осы уақыт ішінде мектептегі бағалау жүйесінен бастап жасанды интеллектіге дейін бірнеше маңызды өзгеріс қолға алынды. Алайда мұғалімдердің жүктемесі, білім сапасындағы өңірлік алшақтық, оқулық сапасы, мектеп менеджменті, электронды жүйелер және кадр саясатына қатысты сұрақтар әлі де бар. Бір жыл ішінде не өзгерді, қандай шешімдер шынымен Сүлейменованың атымен байланысты және министрге айтылған сын қаншалық негізді — Democrat.kz.саралап көрді.
Жұлдыз Сүлейменова Оқу-ағарту министрі қызметіне 2025 жылғы 29 қыркүйекте тағайындалды. 2026 жылғы 3 қыркүйекте жаңа Үкімет құрамы жасақталған кезде ол осы қызметке қайта тағайындалды. Демек, дәл қазір оның министр ретіндегі алғашқы толық жылын бағалауға мүмкіндік бар.
Бір нәрсені басында анықтап алған дұрыс: соңғы бір жылда білім саласында іске асқанның бәрін Сүлейменованың жеке реформасы деп көрсету дұрыс болмайды. «Келешек мектептері» құрылысы, мектеп инфрақұрылымын жаңарту, педагог мәртебесін көтеру, цифрландыру секілді ауқымды бағыттар оған дейін басталған. Сондықтан министрдің жұмысын бағалағанда бұрыннан келе жатқан мемлекеттік бағдарламалар мен оның өзі қабылдаған немесе бағытын өзгерткен шешімдерді ажырату маңызды.
БЖБ мен ТЖБ: қоғам көптен күткен өзгеріс
Ж.Сүлейменова кезеңіндегі ең нақты әрі күнделікті мектеп өміріне бірден әсер еткен шешімдердің бірі — бастауыш сыныптарда БЖБ мен ТЖБ-дан бас тарту.
2026–2027 оқу жылынан бастап бастауыш буында бөлім бойынша және тоқсандық жиынтық бағалау өткізілмейді. Орта және жоғары сыныптарда бұл жүйе әзірге сақталып отыр.
Министр бұл шешімді жай ғана «балаларға қиын» деген уәжбен түсіндірген жоқ. Оның келтірген есебіне сәйкес, бастауыш сынып мұғалімі БЖБ мен ТЖБ өткізу үшін бір жылда шамамен 4 мың парақ қағаз жұмсап, тексеруге 112 сағатқа жуық уақыт жоғалтқан. Министрлік мұндай бағалау баланың нақты білім деңгейін толық көрсете алмайды деген қорытындыға келген. Бұл шешімнің маңызы қағаз үнемдеуде емес. Негізгі өзгеріс — бастауыш мектептегі бағалаудың философиясына қатысты. Яғни кішкентай баланы тоқсан сайын тест режимінде тексеруден оның күнделікті оқу дағдысын бақылауға қарай бетбұрыс байқалады.
Алайда реформаның шынайы нәтижесі бір-екі жылдан кейін ғана анық көрінеді. БЖБ мен ТЖБ-ны алып тастау автоматты түрде білім сапасын жақсартпайды. Оның орнына мұғалім қандай бағалау құралын қолданатыны және мектептер арасында бірыңғай талап сақтала ма деген сұрақ маңызды.
Пәндерді біріктіру идеясына тоқтау салынды
Жұлдыз Сүлейменова министр болып келгеннен кейінгі тағы бір елеулі қадам — бұған дейін жоспарланған бірнеше пәнді біріктіру реформасынан бас тарту.
2025 жылы физика, химия және биологияны «Жаратылыстану ғылымдары», алгебра мен геометрияны «Математика», дүниежүзі тарихы мен құқық негіздерін «Әлеуметтік ғылымдар» аясында біріктіру жөнінде шешім болған.
Сүлейменова бұл бағытты тоқтататынын мәлімдеді. Министр әр пәннің өзіндік мазмұны мен логикасы бар екенін айтып, оларды жеке оқыту сақталатынын жеткізді.
Бұл жерде қызық саяси-әкімшілік ерекшелік бар: министр кей жағдайда «тағы бір жаңа реформа» жасаудан гөрі бұрынғы реформаны тоқтатуды таңдады.
Қазақстандағы мектеп жүйесі ұзақ жылдар бойы үздіксіз жаңғырту мен эксперименттен шаршағанын ескерсек, бұл тәсілдің өзі назар аударуға тұрарлық.
Жасанды интеллект мектепке кіріп жатыр
Министр Сүлейменова кезеңінің ең үлкен стратегиялық бағыты — жасанды интеллект.
Министрлік 2026–2029 жылдарға арналған орта білім беру жүйесіне ЖИ енгізу жөніндегі кешенді жоспар дайындады. Жоспар мектептердің техникалық дайындығын, мұғалімдердің білімін және оқу процесінде ЖИ құралдарын пайдалануды қамтиды.
Министрліктің ресми дерегінде 240 мыңнан астам педагог жасанды интеллектіні қолдану бойынша даярлықтан өткені, тағы 200 мың мұғалімді ЖИ-ассистенттермен жұмыс істеуге үйрету көзделгені айтылған. Qazaq Digital Mektebi, AI Kitap, AI Ustaz және Day of AI секілді жобалар қолға алынуда. Бұл бағыттың әлеуеті зор. Әсіресе ауыл мектептеріндегі пән мұғалімі тапшылығын, мұғалімнің қағазбастылығын және оқушының жеке оқу траекториясын қалыптастыру мәселесін технология арқылы жеңілдетуге мүмкіндік бар.
Бірақ мұнда да бір қауіп көрінеді: цифрландыру білім сапасының өзін алмастырып кетпеуге тиіс.
Компьютер, платформа және жасанды интеллект білімнің құралы ғана. Егер мұғалім сапасы төмен, бағдарлама ауыр, ал бала мәтінді түсініп оқи алмаса, ең заманауи ЖИ платформасы да мәселені өздігінен шешпейді.
Министрліктің өзі мойындаған ауыр көрсеткіштер
Сүлейменованың алғашқы жылындағы ең назар аударарлық жайттардың бірі — министрлік білім жүйесінің кейбір жағымсыз көрсеткіштерін ашық айта бастады.
Мәселен, министрлік жариялаған дерек бойынша, педагогтердің білімін бағалау кезінде мұғалімдердің 52,62 пайызы белгіленген шекті балдан өте алмаған.
Ал 2025 жылы мектеп директоры қызметіне үміткерлердің небәрі 21 пайызы ғана тесті сәтті тапсырған.
Бұл сандар бір министрдің жұмысын сипаттамайды. Керісінше, Қазақстан мектеп жүйесіндегі кадр сапасына қатысты әлдеқайда терең мәселені көрсетеді.
Бірақ дәл осы деректер Сүлейменованың алдында тұрған негізгі міндетті де айқындайды: мәселе жаңа жобалардың санында емес, мектепке кіретін мұғалім мен оны басқаратын директордың кәсіби деңгейінде.
Министрдің өзі де өңір басшыларына «жобалардың саны емес, сапасы мен нәтижесі маңызды» деген талап қойған.
700 қате табылған оқулықтар
Жұлдыз Сүлейменова кезеңіндегі ең қолайсыз тақырыптардың бірі — оқулық мәселесі.
Министрліктің жүргізген сараптамасы мектеп оқулықтарынан 700-ге жуық қатені анықтаған. Арасында өңірлерді дұрыс көрсетпеу, тарихи деректер мен даталардағы сәйкессіздіктер сияқты елеулі кемшіліктер болған.
Бұл жерде жауапкершілікті әділ ажырату керек.
Оқулықтардың басым бөлігі Сүлейменова министр болған бір жылдың ішінде жазылған жоқ. Сондықтан 700 қатені оның жеке қателігі ретінде көрсету қисынсыз.
Керісінше, сол қателердің анықталғаны — бұрыннан келе жатқан оқулық сараптамасы жүйесінің әлсіздігін дәлелдейді.
Сүлейменованың жауапкершілігі енді басқа жерде басталады: осыдан кейін сапасыз оқулықтардың мектепке қайта түсуіне жол бермейтін механизм жасала ма?
Министрлік AI-oqulyq электронды платформасын сынақтан өткізіп, оқулықтардың бірыңғай форматын әзірлеуді қарастырып отыр. Бірақ әзірге бұл — толық аяқталған нәтиже емес, жүзеге асып жатқан жоба.
Электронды күнделіктер неге әлі проблема?
Жаңа оқу жылы басталғанда ата-аналар электронды күнделік жүйелерінің жұмысына да шағымданды.
Қазақстан мектептерінде бір ғана электронды жүйе жоқ. Төрт түрлі LMS жұмыс істейді және жергілікті әкімдіктер жүйені өздері таңдай алады.
Сүлейменова бұл жүйелердің жұмысы мен дербес мәліметтердің қауіпсіздігі үшін жергілікті атқарушы органдар жауап беретінін түсіндірді.
Заң тұрғысынан бұл түсінікті.
Бірақ ата-ана үшін қай органның жауапты екені екінші мәселе. Ол баласының бағасын уақытында көргісі келеді.
Сондықтан білім саласын «толық цифрландыру» туралы айтылып жатқан кезде электронды күнделіктің өзі тұрақсыз жұмыс істесе, орталық министрлік пен өңірлер арасындағы жауапкершілік бөлінісінің тиімділігі жөнінде сұрақ тууы заңды.
«Келешек мектептері»: Нәтиже бар, бірақ авторлық кімге тиесілі?
Министрлік мәліметінше, «Келешек мектептері» ұлттық жобасы аясында 217 мектеп салынып, 460 мың оқушы орны ашылған. Сондай-ақ 184 білім беру нысаны пайдалануға беріліп, 80 үш ауысымды және 31 апатты мектеп проблемасы шешілген. 209 мектеп күрделі жөндеуден өтіп, 1192 пән кабинеті жаңартылған.
Бұл — білім инфрақұрылымындағы елеулі өзгеріс.
Бірақ мұны түгелдей бір жыл қызмет атқарған министрдің жеке жетістігіне айналдыру дұрыс емес. Мектептердің құрылысы Сүлейменова келмей тұрып жоспарланған және Президент тапсырмасымен жүзеге асқан ұзақмерзімді мемлекеттік жоба.
Сүлейменованың ендігі жауапкершілігі ғимарат санынан білім сапасына көшуде.
Өйткені жаңа мектеп салу — мәселенің жартысы ғана.
Оның ішіндегі мұғалім, директор, бағдарлама және оқу нәтижесі әлсіз болса, қымбат ғимарат сапалы білімнің кепілі бола алмайды.
Өңірлер арасындағы білім сапасы әлі тең емес
PISA-2025 нәтижелерін талқылағанда министрліктің өзі өңірлер арасында елеулі айырмашылық бар екенін мойындады.
Астана мен Солтүстік Қазақстан облысы үш негізгі бағыт бойынша тұрақты жоғары көрсеткіш көрсетсе, басқа өңірлердегі нәтижелер айтарлықтай әркелкі болған. Министр нәтижесі әлсіз аймақтарға жеке назар аудару қажеттігін тапсырды.
Бұл Қазақстан білімінің бұрыннан келе жатқан ең ауыр мәселелерінің бірі.
Баланың білім сапасын оның қабілетінен бұрын туған жері, мектебі немесе мұғалімінің бар-жоғы анықтап кетпеуге тиіс.
Министр Сүлейменова шағын жинақты ауыл мектептеріндегі пән мұғалімі тапшылығын да ашық проблема ретінде атады. Кей ауыл мектептерінде бала саны аз болғандықтан сыныптарды біріктіріп оқыту тәжірибесі сақталып отыр.
Демек, цифрлық мектеп пен жасанды интеллект туралы үлкен жоспарлардың шынайы құны ауыл баласы қаладағы құрдасымен бірдей білім ала бастағанда ғана өлшенбек.
Министрдің өзіне бағытталған сын
Жұлдыз Сүлейменова министр болған алғашқы айлардың өзінде оның педагогикалық тәжірибесіне қатысты сын айтылды. Кейбір сыншылар оның мектепте небәрі бір жыл жұмыс істегенін алға тартқан.
Министр бұл ақпаратпен келіспей, өзінің педагогикалық еңбек өтілі жиырма жылдан асатынын, №139 мектепте және Назарбаев Зияткерлік мектептері жүйесінде жұмыс істегенін мәлімдеді. Оның ресми өмірбаянында да НЗМ жүйесіндегі көпжылдық басқарушылық қызметі көрсетілген.
2026 жылдың жазында әлеуметтік желілерде министрліктің қазіргі және бұрынғы қызметкерлері атынан Президентке жолданды делінген ұжымдық шағым да тарады. Онда кадрлық ауыс-түйіс пен қызметкерлерге қысым туралы айыптаулар айтылған. Бұл мәлімдемелер қоғамдық ақпарат құралдарында жарияланғанымен, ондағы айыптаулардың тәуелсіз түрде дәлелденгені туралы ашық ресми қорытынды жоқ. Сондықтан оны министрдің дәлелденген «қателігі» емес, оның басқару стиліне қатысты айтылған шағым ретінде ғана қарастырған жөн.
Бір жылдық кезең нені көрсетті?
Жұлдыз Сүлейменованың алғашқы жылынан үш бағыт анық байқалады.
Біріншісі — бұрынғы реформаларды қайта қарауға дайындық. Бастауыштағы БЖБ мен ТЖБ-дан бас тарту және пәндерді біріктіру жоспарын тоқтату — соның мысалы.
Екіншісі — білім жүйесін жедел цифрландыру және жасанды интеллектіге сүйену.
Үшіншісі — мектеп жүйесіндегі бұрыннан жиналған проблемаларды цифрлармен ашық көрсету: мұғалімдердің кәсіби бағалаудан өте алмауы, директор тапшылығы, оқулықтағы жүздеген қате, өңірлік білім алшақтығы.
Ал ең күрделі сұрақтардың жауабы әзірге жоқ.
Мұғалім шынымен қағазбастылықтан арылды ма?
Мектеп директорларының сапасы жақсарды ма?
Ауыл мен қала баласының біліміндегі алшақтық қысқарды ма?
Оқулық сапасы түбегейлі өзгере ме?
Цифрландыру мұғалімнің жұмысын жеңілдете ме, әлде оған тағы бірнеше платформа қосып бере ме?
Ең бастысы — бір жылдан кейін қазақстандық баланың білім сапасы нақты жақсарды ма?
Міне, Жұлдыз Сүлейменованың келесі кезеңдегі жұмысына баға беретін негізгі өлшемдер осы болмақ.
Өйткені білім министрінің жұмысы жаңа платформалардың немесе жобалардың санымен емес, мектепке таңертең кірген бала кешке одан қаншалық білімді болып шыққанымен өлшенеді.
Дайындаған - Әлия БАҚЫТҚЫЗЫ.
