Қазақстанда мұғалімдерді қағазбастылықтан босату туралы бастамалар неге толық нәтиже бермей отыр? Педагогтердің есептілік жүктемесі мен ата-аналардың шектен тыс талаптары «Атамекен Business» арнасындағы «Күндізгі формат» бағдарламасында талқыланды. Министрлік өкілі қолданыстағы мүмкіндіктердің толық пайдаланылмай отырғанын айтса, мектеп басшысы мұғалімнің әр балаға жеке көңіл бөлуіне не кедергі екенін түсіндірді, деп жазады Democrat.kz.
Қазақстанда мұғалімдердің қағазбастылығын азайту мәселесі жылдар бойы көтеріліп келеді. Есептілік қысқарады, құжаттар электронды жүйеге көшіріледі, педагог негізгі міндеті — бала оқытуға көбірек уақыт бөледі деген уәделер де аз айтылған жоқ.
Алайда «Атамекен Business» телеарнасындағы «Күндізгі формат» бағдарламасында көтерілген мәселе бұл бағытта әлі де шешілмеген түйткілдер бар екенін көрсетті.
Бағдарламада Оқу ағарту министрлігі Орта білім беру комитеті төрағасының орынбасары Зейнеп Махсұтова педагогтердің құжат жүргізу тәртібіне қатысты түсініктеме берген.
Оның айтуынша, №130 бұйрықта мұғалімдер толтыруға міндетті құжаттардың нақты тізімі бекітілген. Қажетті мәліметтер ақпараттық жүйелерде болғанымен, олардың мүмкіндіктері толық пайдаланылмай отыр.
Қазір министрлік қолда бар ақпараттың не себепті тиімді қолданылмайтынын зерделеп жатқанын жеткізген.
Бұл мәлімдеме мұғалімдердің күнделікті жұмысына қатысты маңызды сұрақ туғызады: егер қажетті мәліметтер электронды жүйеде бар болса, педагогтер неге әлі де есептілік жүктемесіне шағымданады?
Бұйрық бар, электронды жүйе бар. Мұғалімнің уақыты неге үнемделмейді?
Педагогтер жүргізуге міндетті құжаттардың тізбесін бекіткен №130 бұйрық 2020 жылғы 6 сәуірде қабылданған. Оған кейін бірнеше рет өзгеріс енгізілді.
Мәселен, 2024 жылғы өзгерістерде мұғалімдердің сынып журналы мен қысқа мерзімді сабақ жоспарын қағаз немесе электронды форматта жүргізуі көзделген.
Ал 2026 жылғы 15 шілдедегі өзгерістерде бөлім бойынша және тоқсан бойынша жиынтық бағалау нәтижелерінің талдауын автоматтандырылған цифрлық жүйеден қалыптастыру тәртібі нақтыланды.
Яғни құжат айналымын жеңілдетуге құқықтық негіз жасалған.
Бірақ мәселе құжаттың электронды немесе қағаз түрінде толтырылуымен ғана шектелмейді.
Егер бір мәліметті бірнеше жүйеге қайта енгізу талап етілсе, цифрландыру мұғалімнің уақытын үнемдеудің орнына қосымша міндетке айналуы мүмкін.
Ал ақпараттық жүйеде бұрыннан бар деректі педагогтен қайта сұрату есептілікті азайту мақсатына қайшы келеді.
Мұғалімнің жұмыс күні шексіз емес. Ол сабаққа дайындалуы, оқушының білімін бағалауы, үлгерімі төмен балалармен жұмыс істеуі, ата-аналармен байланыс орнатуы қажет.
Осының бәріне қосымша есеп пен анықтама толтыру міндеттелсе, педагогтің балаға бөлетін уақыты қысқаруы ықтимал.
Мәселенің ең күрделі тұсы да осында: білім саласында есептің орындалуы мен баланың сапалы білім алуы әрдайым бірдей нәтиже бермейді.
Бір сыныпта 30-дан астам бала. Әрқайсысына жеке көңіл бөлу мүмкін бе?
Мұғалімдердің жұмысындағы тағы бір күрделі мәселе «Атамекен Business» арнасының «Күндізгі формат» бағдарламасында көтерілген.
Астана қаласындағы №85 мектеп-лицейінің директоры Роза Қасқабаева ата-аналар мен мектеп арасындағы қарым-қатынас, педагогтерге қойылатын талаптар және бала тәрбиесіндегі жауапкершілік туралы пікір білдірген.
Ол кейбір сыныптарда 30-дан астам оқушы білім алатынын атап өткен.
Мұндай жағдайда әр баланың жеке ерекшелігін ескеріп, сабақ үстінде бәріне бірдей көңіл бөлу оңай емес.
Әр оқушының білім деңгейі, қабылдау қабілеті, мінезі мен отбасындағы тәрбиесі әртүрлі. Бір бала тақырыпты бірден түсінсе, екіншісіне бірнеше мәрте түсіндіру қажет болуы мүмкін.
Ата-ана өз баласына ерекше көңіл бөлінгенін қалайды. Бұл — түсінікті талап.
Алайда отыздан астам оқушы отырған сыныпта мұғалімнің әр балаға жеке уақыт бөлу мүмкіндігі шектеулі.
Мектеп директоры ата-аналарды педагогтің жұмыс жағдайын түсінуге және онымен ынтымақтастық орнатуға шақырған.
Сонымен қатар мектеп оқушылардың қажеттілігіне қарай қосымша қолдау көрсетуге тырысатынын, оның ішінде каникул кезінде білімдегі олқылықтардың орнын толтыруға мүмкіндік берілетінін айтқан.
Бала тәрбиесіне кім жауапты: мұғалім бе, ата-ана ма?
Бағдарламада Ресейдің Мемлекеттік басқару тарихы институтының бас ғылыми қызметкері Бауыржан Шериязданов та пікір білдірген.
Ол ата-аналардың педагогикалық мәдениетін арттыру қажеттігіне назар аударып, баланың мінез-құлқы мен тәрбиесінің қалыптасуында отбасының рөлі ерекше екенін атап өткен.
Сарапшының пікірінше, баланың мектептегі тәртібі мен құндылықтарына отбасындағы қарым-қатынас, ата-ананың өзара сыйластығы және балаға көрсететін үлгісі ықпал етеді.
Бұл мәселе қоғамда жиі туындайтын тағы бір қайшылықты көрсетеді.
Бала тәртіп бұзса, мұғалімнен жауап талап етіледі. Үлгерімі төмендесе, мұғалімнің оқыту әдісіне күмән келтіріледі. Ал ата-ана баласының мектептен қандай білім алып келгенін, үй тапсырмасын орындағанын, сабаққа қаншалықты дайындалғанын үнемі қадағалай ма?
Әрине, барлық жауапкершілікті ата-анаға аудару да дұрыс емес.
Мектеп сапалы білім беруге, педагог кәсіби міндетін орындауға, ал ата-ана баласының тәрбиесі мен оқуына қатысуға тиіс.
Бірақ осы үш тараптың біріндегі мәселені екіншісінің мойнына арта салу білім сапасын жақсартпайды.
Мұғалімнен нәтиже сұраймыз. Ал жұмыс істеуіне қандай жағдай жасадық?
Бағдарламада көтерілген мәселелер бір-бірімен тікелей байланысты.
Бір жағында — мұғалімнің уақытын алатын есептілік пен ақпараттық жүйелердің тиімсіз пайдаланылуы.
Екінші жағында — сыныптағы оқушы саны, әр балаға жеке көңіл бөлу қажеттілігі және ата-аналардың педагогтен күтетіні.
Мұндай жағдайда мұғалімнің кәсіби мүмкіндігі мен оған қойылатын талаптардың арасындағы сәйкестік маңызды.
Егер педагогтің уақытының едәуір бөлігі құжат толтыруға кетсе, ал сабақта ондаған оқушы отырса, одан әр баланың біліміндегі кемшілікті бірден түзетуді талап ету қаншалықты орынды?
Бірақ бұл сұрақ мұғалімді жауапкершіліктен босатпайды. Керісінше, оның жұмысын әділ бағалау үшін нақты жағдайды ескеру қажет екенін көрсетеді.
Оқу-ағарту министрлігі құжат жүргізудің тәртібін бекіткен болса, оның мектептерде қалай орындалып жатқанын да қадағалауға тиіс.
Мектеп әкімшілігі мұғалімге заңда көзделмеген қосымша есептер жүктелмеуін қамтамасыз етуі қажет.
Ал ата-аналар баланың білімі мен тәрбиесі тек мектеп қабырғасында қалыптаспайтынын түсінуге тиіс.
Ең маңыздысы, педагогті қағазбастылықтан босату туралы шешімнің нәтижесі жаңа бұйрықтың қабылдануымен емес, мұғалімнің нақты жұмыс уақытының қаншалықты үнемделгенімен өлшенуі керек.
Бүгінгі білім жүйесіндегі басты қайшылық та осы: мұғалімнен сапалы білім, жеке көзқарас, тәрбие, жоғары нәтиже талап етіледі. Бірақ сол талаптарды орындауға жеткілікті уақыт пен мүмкіндік беріліп отыр ма?
Бұл сұраққа жауап бермей, мектептегі білім сапасына қатысты мәселені тек мұғалім мен ата-ананың өзара түсіністігі арқылы шешу қиын.
Өйткені мұғалім қағаз толтырып отырған уақытта бала білім алып отырған жоқ.
