Күн сайын ондаған баланың тағдырына жауап беріп, сабағынан бөлек сансыз міндетті арқалаған мұғалімдер қашан демалады? Әлеуметтік желіде педагогтердің зейнет жасын төмендету туралы мәселе қайта қозғалды. Бұл ұсыныстың астарында жай ғана ерте демалуға деген тілек емес, тұтас білім жүйесіне қатысты күрделі мәселе жатыр, деп жазады Democrat.kz.
Мұғалімдерді 55 жастан зейнетке шығару керек деген пікір әлеуметтік желіде тағы да талқыланып жатыр. Бұл мәселенің қайта-қайта көтерілуі кездейсоқ емес. Өйткені педагогтердің жұмысы тек сабақ түсіндіріп, оқушыға баға қоюмен шектелмейді.
Бүгінгі мұғалім — бір мезгілде тәрбиеші, психолог, әдіскер, есеп беруші, ата-анамен келіссөз жүргізуші және балалардың қауіпсіздігіне жауапты маман. Оның үстіне күн сайын өзгеретін талаптар, цифрлық платформалар, тексерістер мен әкімшілік тапсырмалар қосылады.
Осындай жағдайда 30–35 жыл бойы мектепте жұмыс істеген адамның 61 немесе 63 жасқа дейін еңбек етуі қаншалықты әділетті?
Мұғалімнің ең ауыр жұмысы сабақтан кейін бастала ма?
Қоғамда мұғалімдердің демалысы көп, жұмыс уақыты қысқа деген түсінік әлі де кездеседі. Алайда сабақ кестесіндегі сағат саны мен педагогтің нақты жұмыс уақыты бірдей емес.
Мұғалім сабаққа дайындалады, оқушылардың жұмыстарын тексереді, электрондық журнал толтырады, ата-аналардың сұрақтарына жауап береді, үлгерімі төмен балалармен қосымша жұмыс жүргізеді.
Бұған түрлі жиналыстар, ашық сабақтар, байқаулар, есептер мен мектеп әкімшілігінің тапсырмаларын қоссақ, педагогтің жұмысы қоңырау соғылғанда аяқталмайтыны белгілі.
Әсіресе сынып жетекшілеріне түсетін жауапкершілік ерекше. Оқушының тәртібі, сабаққа қатысуы, сыныптағы жанжал, ата-анамен байланыс — бәрі де мұғалімнің күнделікті қызметіне айналған.
Мұндай тұрақты психологиялық жүктеменің адам денсаулығына әсері ғылыми тұрғыдан да зерттеліп жатыр.
Ғалымдар мұғалімдердің кәсіби қажуын зерттеді
2026 жылғы 29 қыркүйекте Frontiers in Psychology халықаралық ғылыми журналында қазақстандық әйел мұғалімдердің кәсіби қажуына арналған зерттеу жарияланды.
Зерттеуге Қазақстанның үш қаласындағы мектептерде жұмыс істейтін 323 әйел педагог қатысқан.
Ғалымдар мұғалімдердің эмоциялық шаршауын, мазасыздық деңгейін, жұмыс жүктемесін, әлеуметтік-психологиялық жағдайын және цифрлық міндеттерін зерттеген.
Ал әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті зерттеушілерінің 200 педагог қатысқан басқа бір ғылыми жұмысында жас ерекшелігі мен кәсіби қажудың байланысы қарастырылған. Зерттеу нәтижелері егде жастағы топтарда шаршаудың жоғарырақ деңгейі байқалатынын көрсеткен.
Бұл зерттеулер барлық мұғалім міндетті түрде 55 жасында еңбекке қабілетсіз болады дегенді білдірмейді. Бірақ педагогтердің денсаулығына түсетін ұзақмерзімді жүктемені мемлекет назардан тыс қалдырмауы керектігін аңғартады.
Ендеше неліктен мұғалімдердің кәсіби қажуы зейнетақы саясатын қайта қарауға негіз болмауы тиіс?
55 жаста зейнетке шығуды мұғалімдердің өздері де қолдаған
Бұл ұсыныс бүгін ғана пайда болған жоқ.
Ыбырай Алтынсарин атындағы Ұлттық білім академиясының педагогтер арасында жүргізген сауалнамасында респонденттердің 55,2 пайызы мұғалімдер үшін ең қолайлы зейнет жасы 55 жас деп жауап берген.
Ал 21,2 пайызы педагогтер 50 жаста зейнетке шығуы керек деп есептеген. Тағы 11,1 пайызы 45 жас нұсқасын таңдаған.
Бұл — мұғалімдердің ертерек демалуға деген сұранысы бұрыннан бар екенін көрсететін маңызды дерек. Дегенмен сауалнама нәтижесін еліміздегі барлық педагогтің пікірімен теңестіруге болмайды.
Бұған дейін де министрге үндеу жолданған
2025 жылы мұғалім Тұрар Омаров әлеуметтік желі арқылы сол кездегі оқу-ағарту министрі Ғани Бейсембаевқа үндеу жасап, педагогтердің зейнет жасын 55 жасқа дейін төмендетуді ұсынған.
Ол педагогтердің денсаулығы мен еңбек ауыртпалығын ескеріп, мәселені Парламент деңгейінде қарау қажет екенін айтқан.
Шын мәнінде, мұғалімдерге ерте зейнетке шығу құқығын беру мәселесі бірнеше жылдан бері көтеріліп келеді.
2019 жылы сол кездегі білім және ғылым министрі Асхат Аймағамбетов те 30 жыл еңбек өтілі бар педагогтерді мерзімінен бұрын зейнетке шығару ұсынысы талқыланғанын хабарлаған. Алайда бұл бастама бюджетке түсетін қосымша шығындарға байланысты қолдау таппаған.
Арада жеті жыл өтсе де, мәселе шешілген жоқ.
Мемлекет мұғалімнен сапалы білім талап етеді. Ал оның денсаулығына кім жауап береді?
Бүгінде мұғалімнің кәсіби біліктілігіне, сабақ сапасына, оқушының үлгеріміне және тәрбие жұмысына қойылатын талап жоғары.
Бірақ еңбек өтілі ұзарған сайын педагогтің денсаулығын қорғау, жұмыс жүктемесін азайту, кәсіби қажудың алдын алу мәселелері де сондай деңгейде қарастырылуы қажет.
Мұғалім ұзақ жыл бойы балалармен жұмыс істеп, эмоциялық жауапкершілікті көтереді. Сондықтан оның еңбегін бағалау тек жалақы мөлшерімен шектелмеуі тиіс.
Ерте зейнетке шығу мүмкіндігі де педагог мәртебесін нақты қолдаудың бір тетігі бола алады.
Сонымен бірге зейнет жасын төмендетуді тәжірибелі мұғалімдерді мектептен міндетті түрде кетірумен шатастыруға болмайды. Денсаулығы жақсы, білімі мен тәжірибесін бөлісуге ынталы педагогтер еңбек жолын жалғастыра алуы тиіс.
Мәселе — 55 жасқа келген әр мұғалімді жұмыстан шығару емес, ұзақ жыл еңбек еткен ұстазға зейнетке ертерек шығуды таңдау құқығын беру.
Заң не дейді?
2026 жылғы қолданыстағы заңнама бойынша Қазақстанда ер азаматтар 63 жаста, әйелдер 61 жаста зейнетке шығады.
Әйелдердің зейнет жасы 2028 жылдан бастап кезең-кезеңімен өсіп, 2031 жылы 63 жасқа жетуі көзделген.
Мұғалімдердің барлығына 55 жастан мемлекеттік зейнетақы тағайындауға мүмкіндік беретін арнайы норма әзірге жоқ.
Мұндай өзгерісті жүзеге асыру үшін заңнаманы қайта қарап, оның бюджетке әсерін, зейнетақы төлемдерінің жеткіліктілігін және еңбек өтіліне қойылатын талаптарды есептеу қажет.
Мәселен, 30 жыл немесе одан да көп педагогикалық еңбек өтілі бар адамдарға 55 жастан бастап ерікті түрде зейнетке шығу мүмкіндігін беру жеке қарастырылуы мүмкін.
Бірақ мұндай құқықты енгізген жағдайда мұғалімдердің зейнетақысы мардымсыз болып қалмауы да маңызды. Әйтпесе педагогтер мектептен ертерек кеткенімен, күнкөріс қамымен қайта жұмыс іздеуге мәжбүр болады.
Ұстаздың еңбегін бағалау үшін оның әбден қажығанын күту керек пе?
Мемлекет білім сапасын көтеруді мақсат етеді. Бірақ сапалы білімнің негізінде ең алдымен дені сау, кәсіби ынтасы сақталған, әлеуметтік тұрғыдан қорғалған мұғалім тұрады.
Егер педагог 30–35 жыл бойы мектепке қызмет етсе, оның зейнетке ертерек шығу мүмкіндігін қарастыру — қоғам талқылауына лайық ұсыныс.
Бүгінде мұғалімдердің зейнет жасын төмендету мәселесі тек әлеуметтік жеңілдік туралы әңгіме емес. Бұл — ұстаздардың денсаулығына, еңбек жағдайына және мемлекет тарапынан көрсетілетін қамқорлыққа қатысты мәселе.
Ендеше заң шығарушылар мен Оқу-ағарту министрлігі педагогтердің зейнет жасын 55 жасқа дейін төмендету мүмкіндігін тағы бір мәрте жан-жақты қарастыруы қажет емес пе?
