Әлемде мұғалім тапшылығы бұрын-соңды болмаған деңгейге жетуі мүмкін. ЮНЕСКО-ның жаңа болжамына сәйкес, 2030 жылға қарай білім беру жүйесіне тағы 50 миллион педагог қажет болады. Мәселе мектептердің көбеюінде ғана емес. Мұғалімдердің мамандығын тастап кетуі, шамадан тыс жұмыс жүктемесі, еңбекақының төмендігі мен қоғамдағы беделінің әлсіреуі білім саласын күрделі жағдайға тіреп отыр. Халықаралық ұйымның зерттеуі педагогтердің сабақтан тыс жұмысына кететін уақыттың қаншалықты көп екенін де көрсетті, деп жазады Democrat.kz.
Әлемде білім беру саласына қатысты алаңдатарлық жағдай қалыптасып келеді. Мектептерге мұғалім табу қиындап, педагог мамандығының тартымдылығы төмендеп барады.
Бұл туралы ЮНЕСКО 2026 жылғы 5 қазанда, Дүниежүзілік мұғалімдер күніне орай жариялаған жаңа зерттеуінде мәлімдеді.
Ұйымның мәліметінше, бүгінде әлемде 107 миллион мұғалім жұмыс істейді. Алайда 2030 жылға қарай мектепке дейінгі, бастауыш және орта біліммен барлық баланы қамту үшін тағы 50 миллион педагог қажет болады.
Яғни қазіргі жұмыс істеп жүрген әр екі мұғалімге шаққанда тағы бір мұғалім қажет.
Мұғалімдер неге мамандығын тастап кетіп жатыр?
ЮНЕСКО болжамындағы ең алаңдатарлық деректердің бірі — болашақта қажет болатын педагогтердің 58 пайызы мамандығын тастап кеткен немесе жұмыстан кеткен қызметкерлердің орнын толтыру үшін керек.
Қалған бөлігі білім беру жүйесін кеңейтіп, балаларды оқумен толық қамтуға қажет.
Бұл әлемдегі мұғалім тапшылығы тек жаңа мектептер мен сыныптардың ашылуына байланысты емес екенін көрсетеді.
Қолданыстағы білім беру жүйесінің өзі мамандарды сақтап қала алмай отыр.
Зерттеу нәтижесінде педагогтердің жұмыстан кету көрсеткіші мектепке дейінгі білім беру ұйымдарында 7,2 пайызды құраған.
Орта білім беру деңгейінде бұл көрсеткіш — 5,4 пайыз, ал бастауыш сыныптарда 4,7 пайыз.
Демек, мамандардың жұмыстан кетуі әсіресе балабақшалар мен орта білім беру ұйымдарында айқын байқалады.
«19 сағат сабақ береді, 60 сағат жұмыс істейді»
ЮНЕСКО жариялаған тағы бір дерек мұғалімдердің жұмыс жүктемесіне қатысты.
Зерттеуде педагогтердің аптасына орта есеппен 19 сағат сабақ беретіні, алайда жалпы жұмыс уақыты шамамен 60 сағатқа жететіні көрсетілген.
Бұл айырмашылықтың себебі — мұғалімнің жұмысы тек сыныпта сабақ өткізумен шектелмейді.
Сабаққа дайындалу, оқушылардың жұмысын тексеру, тапсырмалар әзірлеу, құжат толтыру, есеп беру және өзге де міндеттер педагогтің уақытын алады.
Мұндай жұмыстардың бір бөлігі сабақ аяқталғаннан кейін де жалғасады.
Нәтижесінде мектептегі ресми сабақ кестесі мен мұғалімнің нақты жұмысқа жұмсайтын уақыты арасында үлкен айырмашылық пайда болады.
ЮНЕСКО осы жағдайды мұғалім мамандығының тартымдылығына әсер ететін маңызды факторлардың бірі ретінде атап отыр.
Жалақы да мұғалімді ұстап қала алмайды
Халықаралық ұйымның зерттеуінде педагогтердің еңбекақысына да назар аударылған.
Талдауға алынған 68 елдің бесеуінің екеуінде мұғалімдердің жалақысы біліктілігі ұқсас басқа мамандардың табысынан төмен болып шыққан.
Әсіресе мектепке дейінгі және бастауыш білім беру саласындағы педагогтердің еңбекақысы салыстырмалы түрде төмен.
Бұл жағдай мұғалім мамандығын таңдауға да, осы салада ұзақ уақыт жұмыс істеуге де әсер етеді.
Өйткені педагогтен жоғары кәсіби жауапкершілік талап етілгенімен, оның еңбегі барлық жерде бірдей лайықты бағаланбай отыр.
«Мұғалім өзін бағалы сезінсе, жұмыстан кеткісі келмейді»
ЮНЕСКО зерттеуінде педагогтердің қоғамдағы және жұмыс орнындағы мәртебесіне қатысты да маңызды қорытынды жасалған.
Өз еңбегінің бағаланатынын сезінген мұғалімдердің алдағы бес жылда мамандығын тастап кетуді ойлау ықтималдығы 10 пайыздан астам төмен болған.
Бұл дерек мұғалімді мамандықта ұстап қалу үшін жалақының ғана жеткіліксіз екенін көрсетеді.
Педагогке кәсіби қолдау, қауіпсіз еңбек жағдайы, басшылық тарапынан сыйластық және шешім қабылдау процесіне қатысу мүмкіндігі де қажет.
Халықаралық ұйым мұғалімдердің пікірін білім беру саясатын қалыптастыру кезінде ескеру маңызды екенін атап өткен.
ЮНЕСКО қандай өзгерістерді ұсынады?
Ұйым мұғалім тапшылығын азайту үшін мемлекеттерге бірнеше бағыт бойынша жұмыс жүргізуді ұсынды.
Біріншіден, педагогтердің жалақысын біліктілігі ұқсас өзге мамандардың табысымен бәсекелесе алатындай деңгейге жеткізу қажет.
Екіншіден, мұғалімдердің қажетсіз әкімшілік және құжаттық жүктемесін қысқарту маңызды.
Үшіншіден, маман тапшылығы байқалатын мектептерге білікті педагогтерді тарту үшін арнайы ынталандыру шаралары ұсынылады.
Сонымен қатар мұғалімдердің кәсіби өсуіне жағдай жасап, олардың пікірін білім саласындағы шешімдерге енгізу қажеттігі айтылған.
ЮНЕСКО педагог мамандығының тартымдылығын арттырмайынша, білім беру жүйесіндегі кадр тапшылығын шешу қиын болатынын ескертеді.
Қазақстан үшін бұл болжам нені білдіреді?
ЮНЕСКО ұсынған 50 миллиондық көрсеткіш — бүкіл әлем бойынша жасалған болжам. Ол Қазақстанда мұғалімдердің жартысы жұмыстан кетеді дегенді білдірмейді.
Дегенмен халықаралық зерттеуде аталған мәселелер Қазақстандағы педагогтер арасында да жиі талқыланады.
Мұғалімдер электрондық платформаларға мәлімет енгізу, түрлі есептер дайындау, сабақтан тыс жұмыстарға қатысу және қосымша міндеттердің көптігі туралы әлеуметтік желіде тұрақты түрде жазып жүр.
Қазақстанның Оқу-ағарту министрлігі де педагогтердің әкімшілік жүктемесін азайту және цифрлық жүйелерді біріктіру жұмыстарын бастағанын хабарлаған.
Ал депутаттар мұғалімдерді артық есептіліктен босатуға бағытталған заң жобасын әзірлеп жатыр.
Бірақ бұл өзгерістердің педагогтердің күнделікті жұмысына қаншалықты әсер ететіні әзірге белгісіз.
2030 жылға дейін не өзгереді?
ЮНЕСКО-ның 2024 жылғы есебінде әлемге 44 миллион қосымша мұғалім қажет болатыны болжанған еді.
2026 жылғы жаңартылған зерттеуде мектепке дейінгі білім беру деңгейі де қамтылып, жалпы қажеттілік 50 миллион педагог деп көрсетілді.
Бұл — әлемдік білім беру жүйесіне қатысты елеулі көрсеткіш.
Алайда оны қазіргі мұғалімдердің жартысы міндетті түрде жұмыстан кетеді деген мағынада түсіндіруге болмайды. Есепте жаңа жұмыс орындары мен қызметтен кеткен педагогтердің орнын басу қажеттілігі қатар қамтылған.
Дегенмен халықаралық ұйымның қорытындысы айқын: педагог мамандығының беделін көтеру, еңбекақысын жақсарту және шамадан тыс жүктемені азайту мәселесі кейінге қалдыруға келмейтін міндетке айналған.
Әлем 2030 жылға қарай миллиондаған жаңа мұғалім іздеуге мәжбүр болуы мүмкін.
Ал осы мамандықта қазір жұмыс істеп жүрген адамдарды сақтап қалу — білім беру жүйесінің алдында тұрған ең маңызды мәселелердің бірі.
